This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books white helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web
at |http : //books . google . com/
über dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin-
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen
unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google -Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Über Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen.
/f/'^
-#.,/*
./^. <*<
'^- y
-^0'*^^
\> C3 _
■i^v^/Ts V
*/T-
«„«
iX&
*% pv
/!•■
«, 0'
^ö^^*'-Q^o.\o:
FROM -THE- LIBRARY- OF
-KONR^D- BURDACH-
Digitized by
Google
Digitized by VjOOQIC
Das Buch HLQb__^
(1,1 — 38,16)
JD HieroDyflnus's (leberseizung ans der alexandpiDischen Version
( nach
einer St. Gallener Handsehrift
saec. yin
/1.3-^.
von
>
t Prof. Dr. C. P. Caspar!
(Chrisiiania Tidenskabs-Solskabs Forhandlinger 1893. No. 4)
Ghristiania
I Coramission hos Jacob Dybwad
A. W. Breggers Bogtrykkeri
189a
LUIAO d Co., {Oppoaite thi Brfthk
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Das Buch[Hiob ^
(1, 1 — 3^, 16)
in HieroDjiDDSs [leberseiznog aos der alexandriniscben Version
nach
einer 8t Gallener Handschrift
saec. Vm
t Prof. Dr. C. P. Caspari
<0hTi8tiania YicLenskabs-Selskabs Forhandlinger 1898. No. 4)
Christiania
I Gommission hos Jacob Dybwad
A. W. Braggers Bogtrykkeri
1893
Digitized by
Google
Digitized by
Google
L3
(^^^
Prolegomena.
i.
Der Codex.
Der Cod. Sangall. 11, ein Holzband mit Ledeirücken, Pgm.
(das Pgm. verschiedenartig, bald dünner, bald dicker, bald glätter,
bald rauher), 8 maj. (22 Ctmtr. hoch, 18 Ctmr. breit), saec. VIII,^
536 Seiten (bald 22, bald, gewöhnlich, 28 Zeilen auf der Seite),
ist aus zwei Handschriften, einer ersten, grösseren, und einer
zweiten, kleineren, und einem Fragment einer dritten
zusammengesetzt.
I. Die erste, grössere Handschrift nimmt S. 1—10 und
S. 25—420, 406 Seiten, ein und besteht aus S. 1—10, S. 25—890
und S. 891—420. S. 25—390 zerfällt in 23 Abtheilungen, von
denen die drei ersten am unteren Rande ihrer letzten Seite mit
den Buchstaben P — Z^und die 14 letzten ebendaselbst mit den
Zahlen XXIV— XXXVII bezeichnet sind. Die erste von diesen
23 Abtheilungen, die auf S. 25—42, besteht aus 18 und die
vorletzte von ihnen, die auf S. 363—74, aus 12 Seiten, während
die 21 übrigen alle 16 Seiten umfassen und also Quaternionen
1 Scherer, Verz. der Hss. der Stiftsbibl. von St. Gallen, macht S. 4 die
Bemerkung: „Der Schriftzug in Cod. 11 gleicht an mehreren Stellen
z. B. p. 58 sq., p. 422 sq. dem des Winithar; die Anordnung ist
eine ähnliche und einzelne Stücke (p. 520, p. 524) sind sogar die-
selben wie in Winithars Hss. No 2 u. 907"; und S. 634 (im Ver-
zeichniss der Schreiber) bemerkt derselbe: „Ejusdem (Winitharii)
2. 907 et (?) 11". Winithar lebte im achten Jahrhundert.
ivi3245P9 Dytizedby Google
4 C. P. CASPABI. [No. 4.
sind.' S. 391—420 zerfällt in zwei Abtheilungen, S. 391—406
(16 Seiten, ein Quaternio, aber ohne das Quaternionenzeichen
XXXVni unter S. 406) und S. 407—420, 14 Seiten. Hinter
S. 10 sind drei Blätter oder vielleicht auch nur zwei aus der
Handschrift herausgeschnitten.^
Die Handschrift enthält Folgendes:
1. Eine chronologische Notiz (S. 1, 4 Zeilen; S. 2 ist leer).^
2. Ein nicht zu Ende geführtes Inhaltsverzeichniss (S.
3—9).*
3. Laus patrum (Sir. 44—50; S. 25— 50).^
4. ^De fide ipsorum" oder „Fides patrum" (Heb. 11; S.
50—57).
5. Sententiae ex psalmis (Stellen aus den Psalmen und Be-
merkungen zu ihnen; S. 58—106).®
Die vorletzte kann man als einen Ternio bezeichnen.
' Sind es drei, und rechnet man diese drei zu S. 1— 10 hinzu, so erhält
man einen Quatemio, den ersten in der Handschrift. Sollten es da-
gegen nur zwei sein, so würden diese mit S. 1 — 10 und S. 25 und
26 zusammen einen Quatemio, den ersten in der Handschrift, und
S. 27 — 42 ebenfalls einen, den zweiten in ihr, bilden. Unter S. 26
steht jedoch kein Quaternionenzeichen (0).
Die Notiz auf S. 1 lautet : „Secundum uictorium (s. G-ennad., De vir.
illustr. c. 88) ab inicio mundi usque ad presens tempus sunt anni
VIDCCCCLXXX, secundum uero grecos VICCLXXX". Sie gehörte
ursprünglich nicht zum Inhalt des Cod., sondern wurde erst später
von irgend Jemandem auf S. 1 geschrieben. BL 1 war ursprüng-
lich leer.
Es trägt die TJeberschrift : „Incipiunt capitula totius libri huius"
(rothe Oapitalbuchstaben) und umfasst nur die „Laus patrum" (S.
. 25 — 50), die „Fides patrum** (S. 50—57) und die „Sententiae ex
Psalmis** bis zu Ps. LXXXIII (exclusive; S. 58— 90). Die letzten
Worte auf S. 9 sind: „Incipit de Psalmo LXXXm**. — S. 10 ist leer,
und hinter ihr oder hinter Bl. 5 sind, wie schon oben gesagt,
drei oder auch nur zwei Blätter aus der Handschrift herausgeschnit-
ten. Auf jener Seite und diesen Blättern hätte das Inhaltsverzeich-
niss abgeschlossen werden sollen.
Die „Laus patrum** trägt die TJeberschrift „et incipit laus patrum
iuxta ecclesiasten**. Das auffällige „et** rührt ohne Zweifel davon
her, dass die „Laus patrum** samt ihrer TJeberschrift einem älteren
Cod. entnommen ist, in dem ihr Anderes voranging (finit — et in-
cipit etc.), und dass der Schreiber unseres Cod. das „et** seiner Vor-
lage mechanisch und gedankenlos mit in ihn herübemahm.
S. 58 enthält den Anfang eines Inhaltsverzeichnisses.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB.
6. Liber generationis lesu Christi secundam Matthaeum et
Lucam (S. 106—111).
7. Aliquae sententiae in EvaDgelium Matthaei, in evange-
lium Lucae et in epistolas Pauli apostoli (112— 180).
8. Homiliae S. Gregorii in Ezechielem (9 Homilien; S.
180— 217).
9. Stellen aus den Proverbien,* dem Ecclesiastes, dem Can-
ticum canticorum,^ dem Buche der Weisheit, das in der Ueber-
Sie werden in zwei Eeihen gegeben, deren erste die Ueberschrift
^jJncipit de primo lipro Solomonis** (d.li. den Proverbien; der „Eccle-
siastes" und das „Oanticum canticorum** sind das zweite und dritte
Bucb desselben) und die zweite die Ueberschrift „Item incipit de
prouerbüs Solomonis" trägt. In jener werden Stellen aus Prov.
1 — 24 und in dieser Stellen aus Prov. 25—31 gegeben (hebr. Text).
Die Stellen aus diesen drei Büchern sind, wie nach einer Notiz bei
Scherer a. a. 0. G. AmeUi gesehen hat, der Itala entnommen. Sie
stehen auf S. 217—29, tragen, wie auch die aus dem Buche der
Weisheit und dem Buche Sirach, fast alle mit rother Dinte geschrie-
bene öfter mehr oder weniger und bisweilen ganz verloschene und
daher zum Theil schwer und bisweüen gar nicht zu lesende Ueber-
schriften. Ich gebe hier die Stellen mit Beibehaltung aller Fehler
und der in der Handschrift, herrschenden Aussprache und Ortho-
graphie. — Proverbien. 1. Beatus uir qui inuenit sapientiam, et
inmortalis qui uidet prudentiam. Melius estenim üla mercari quam
auri et argenti desauros: praeciosior enim est lapidibus preciosis,
non resistit illi ullum malum (Pr. 3, 13 — 15 a). 2. Frater fratri
adiuuat ut ciuitas munita et alta, ualet autem tamquam fundatum
regnum (Pr. 18, 19). 3. Mors et uita in manibus lingue (Pr. 18,
21 a). 4. Testis falsus non erit inpunitus (Prov. 19, 5 a. 9 a).
5. Ira regis similis est fremitu leonis, tranquillitas eius ut ros
scrutina. Oonfusio patris filius stultus (Pr. 19, 12. 13 a). 6. Melior
autem est pauper iustus quam mendax dives (Pr. 25, 6). 7. Nihil
inter est inter minas regis et ira leonis (Pr. 20, 2 a). 8. Cor regis
in manu dei est, quocumque uoluerit uertere, decUnabit illud (Pr.
21, 1). 9. Thesaurus desiderabüis requiescet in ore sapientis, stulti
autem uiri deuorabunt eum (Pr. 21, 20). 10. Si sederis cenare ad
mensam potentis, sapienter intellege que adponentur tibi, et inmitte
manum tuam, sciens quia talia te oportet preeparare. Quod si auidior
es, noli concupiscere cibos eius (Pr. 23, 1 — 3 a). 11. In aures in-
prudentis noli quicquam dicere, ne forte inrideat sapientes sermones
tuos (Pr. 23, 9). 12. Melior est sapiens quam fortis et uir pru-
dentiam habens quam ager magnus (Pr. 24, 5). 13. Septies enim
cadet iustus et surget, impü autem infirmabuntur in malis (Pr. 24, 16).
14. Sicut exitus nivis in messe per aestum prodest, ita nuntius
fidelis ei, qui eum misit: animas enim eorum qui eum utuntur
Digitized by
Google
6 0. P. CASPAEI. [No. 4.
und Unterschrift der ihm entnommenen Stellen, wie von Augustin
in „De doctr. Christ." II, 8 (anders „Retractt." 11, 4) und Isidor,
Prooemia in libb. V. ac N. T., Prol. n. 8 und Prooemm. n. 40,
Sirach beigelegt wird (de sapientia filii sirac), und dem Buche
reficiet (Pr. 25, 13). 15. Mel inueniens manduca quod satis est, ne
forte saciatus euomas. Baram infer pedem tuuin ad amicum tuum,
ne forte satiatus tui oderit te (Pr. 25, 16. 17). 16. Aqua frigida
anime sicienti (diese Worte sind im Cod. zum vorangehenden Spruch
gezogen) Nuntius autem bonus de terra longinqua. Sicut quis
fontem obduret et aquae exitum contaminet, sie indecorum est
iustum cecidisse ante impium (Pr. 25, 25. 26). 17. Eesponde insi-
pienti ad insipientiam suam, ut non uideatur sapiens habet (st. apud)
semetipsum (Pr. 26, 5). 18. Sicut non sunt similes uultus uultibus,
sie nee corda hominum similia (Pr. 27, 19). 19. G-ladius est enim
lingua regisetnon camalis: quicumque traditus fuerit conteretur. Si
enim exacuatur ira eins com neruis homines consumet et ossa homi-
num comedit (Diese Stelle steht nicht in den Proverbien. Wo steht
sie?). 20. Tres sunt qui nunquam saciant, et quarta non sufficit
dicere: Satis est: infemus et amor mulieris et terra quem non
saciatur aqua et ignis non dicent: Satis est (Pr. 30, Ib b. 16; in der
LXX 24, 50 b. 51). 21. Per trea mouetur terra, quartum autem non
potest ferre. Si seruus regnet et stultus saturetur panibus, et odiosa
mulier si habeat uirum bonum, et ancüla si eiciat dominam suam.
Quattuor autem sunt minima super terram, haec uero sunt (s über der
Zeile) sapientiora sapientibus. Formicae quibus non est uirtus, et parant
estate cibum, et erinatii gens inualida, qui fecerunt in petris domus
suas. Sine rege est locusta, et exercitum constituit ex uno pre-
cepto ordine, et stillio qui manibus nititur et facile capitur in muni-
tionibus. Trea autem sunt quae prospere ambxilant, et quartum
quod bene prooedit : catulus leonis fortior iumentis qui non auertitur
neque formidat iumentum, et gallus ambulans inter gallinas laetus,
et hircus dux caprarum, et rex concionans in gente. Si dederi«te
in ebuüs; (Pr. 30, 21—32 a: in der LXX 24, 56—67 a). 22. Cum
consilio omnia fac, cum consilio uinum bibe. Potentes que iracunde
sunt uinum uero non bibanb, ne, cum biberint, obliviscantur sapien-
tiam (Pr. 31, 4. 5 a; in der LXX 24, 72. 73 a). — Ecclesiastes.
1. Generatio uadit et generatio uenit, et terra in aetemum stat.
Et orietur sol et occidit et in locum suum ducit: et oriens ipse sibi
uadit adaustrum et girat ad aquilonem: girans girando uadit Spiritus,
et in circulo suo conuertitur Spiritus (Eccl. 1, 4 — 6). 2. Quid est quod
fuit? ipsum quod erit : quid est qd quod factum est? ipsum quod fiet
(Eccl. 1, 9). 3. Omnibus tempus est, et tempus omni rei sub caelo.
Tempus pariendi et tempus moriendi, tempus plantandi et tempus
euellendi quod plantatum est, tempus occidendi et tempus sanandi, tem-
pus infirmari et tempus sanari, tempus destruendi et tempus edificandi,
tempus plorandi et tempus r§dendi, tempus lugendi et tempus sal-
tandi, tempus mittendi lapides et tempus colli^endi lapides, tempus
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB.
Sirach, das in der üeberschrift zu den aus ihm angeführten
Sprüchen „liber ecclesiasticus*' (de libro ecclesiastico) und in
der Unterschrift zu ihnen „liber ecclesiastes" (de libro eccle-
siaste) heisst.
amplectendi et tempus longe fieri ab amplexu, tempus adquerendi
et tempus perdendi, tempus custodiendi et tempus expellwidi, et
tempus disrumpendi et tempus sartiendi, tempus elidere et tempus
saluandi, tempus docendi (st. tacendi) et tempus loquendi, tempus
amandi et tempus odiendi, tempus belli et tempus pacis (Eccl. 3,
1 — 8). 4. Ve illi qui solus est: si ceciderit, non est qui eum eleuet.
Et quidem si dormiant duo, et etiam calor est illis: et unus quo-
modo calefiat? (Eccl. 4, 10. 11). 5. Melius est ire in domum luctus
quam ire in domum potationis, qu a bic finis omnis bominis, et qui
uiuit uiuit ad cor suum (Eccl. 7, 2; in der LXX 7, 3). 6. Melius
est sapientia cum iracundia quam risus, quia in malicia uultus leti-
ficat cor. Cor sapientium in domo luctus, et cor ins^ientium in
domo epularum. Bonum est audire increpationes sapientes magis
quam uir audiens canticum insipientium (Eccl. 7, 3 — ^5; in der LXX
7, 4 — 6). 7. Noli festinare in spiritu tuo irasci, quia ira in sinu in-
sipientium requiescet (Eccl. 7, 9; in der LXX. 7, 10). 8. Quoniam
quis poterit Omare eum quem deus euerterit? (Eccl. 7, 13; in der
LXX 7, 14). 9. Et bominem unum de müle inueni, et mulierem
in bis Omnibus non inueni (Eccl. 7, 28; in der LXX 7, 29). 10. Os
regis custodi, et uerbo iuramenti dei ne festinaueris (Eccl. 8, 2). 11.
Melior est canis uiuus leoni mortuo (Eccl. 9, 4). 12. Ue ciuitati
ubi rex iuuenis est, et principes eius mane manducant (Eccl. 10, 16).
13. In conscientia tua regi ne maledices (Eccl. 10, 20). 14. Obser-
uans uentum non seminabit, et aspiciens in nubibus non metet (Eccl.
11, 4). — Canticum canticorum, 1. Litroduxit me rex in cubi-
culum suum. Exultemus et iocundemur in te: diligemus ubera tua
super uinum: aequitas dilexit te. Eusca su et speciosa, filia Büerusale
(sie; Cant. 1, 4 b — 5 ä). 2. Egoflos campi et lilium conuallium. Sicut
libanus (sie) in medio spinarum ita proxima mea in medio filiarum (Cant.
2, 1. 2). 3. Similis est patruelis meus cabraue (st. capreae) uel inulo
ceruorum in möntibus BetbeL Ecce bic stetit post parietem nostrum
(Cant. 2, 9). 4. Ecce lectus Solomonis LX potentes in circuitu eius
de potentibus Israel: omnes tenentes frameam, edocti bellum: uir
gladius eius in femore ipsius pre pauore in noctibus. G-estaturium
sibi fecit Solomon de lignis libani: columnas eius fecit argentum, et
reclinatorium eius fecit aureum: ascensus eius purpora, intra ipsum
lapidem Stratum, caritatem a fiüabus Hierusalem (Cant. 3, 7 — 10).
5. Adiuraui uos, :filii (so st. filiae) Hierusalem, in uirtutibus et in
uiribus agri, si inu^uatis fratrubelem meum, quid nuncietis ei? quia
uulnerata Caritas ego sum (Cant. 5. 8). 6. Sexaginta sunt reginae
et octuaginta concupinSre et aduliscentule quarum non est numerus
(Cant. 6, 7). 7. Quia ualida est ut mors dilectio, dura ut inferus
emulatio: circumsepta eius circumsepta ignis flanmiae eius. Aqua
multa non poterit extinguere caritatem (Cant. 8, 6. 7).
Digitized by
Google
8 C. P. 0A8PAEI. [No. 4.
10. das Buch Hiob, C. 1, 1— C. 38, 16 Anfang (die Worte:
„aut uenisti ad** und die erste Silbe von „fontemi") in Hiero-
nymus's TJebersetzung des Buches aus der alexandrinischen Ver-
sion (S. 271—397 [diese Seite vollständig]) und C. 38, 16 (der
ganze Vers: „Numquid ingressus es profunda maris, et in nouis-
simis abysi deambulasti?'*) — 42, 16 in des Kirchenvaters TJeber-
setzung aus dem hebräischen Grundtext (S. 398 [von der ersten
Zeile an] —414; S. 271— 414).^ Die Ueberschrift über das Buch
lautet einfach „lob^ (Explicit de librö ecclesiaste et incipit lob).
* Diese eigenthümliche Erscheinung rührt nicht davon her, dass der
Schreiber (oder auch schon sein Vorgänger oder einer seiner Vor-
g^ger) in seiner Vorlage den Hiob in der ersteren TJebersetzung nur
bis zu den angeführten Worten vorfand, und das Fehlende aus der
letzteren, die ihm dafür allein zu Gebote stand, ergänzte, sondern
vielmehr davon, dass er das in jener von ihm gegebene Buch aus
irgend welchem Grunde nicht fertig brachte, -und ein anderer Schrei-
ber den Eest desselben aus dieser, die ihm dafür allein zu Gebote
stand, ergänzte. Hiefür spricht Dreierlei: erstens, dass die Quatw-
nionenbezeichnung nur bis 390 und nicht, wie man doch, wenn der
Schreiber von 398—420 mit dem, der das Vorangehende geschrieben,
identisch gewesen wäre, erwaxten sollte, bis 406 reicht (s. ob. S. 2),
zweitens, dass die Interpunktion in Hiob 38, 16 — 42, 16 eine an-
dere ist, als in Hiob 1 — 38, 16 in., und insbesondere drittens, das»
dort die Anfangsworte einzelner Abschnitte mit sehr grossen mäch-
tigen Buchstaben geschrieben sind (so z. B. das Postquam in 42, 7
in., dessen gewaltiges, tief .unter die Zeile reichendes P ausserdem
mehrfarbig ist). Dies ist dem Vorangehenden ganz fremd. Ausser-
dem lässt sich auch noch das für das zweite Alternativ anführen,
dass der Schreiber von 1 — 38, 16 in. auch das Inhaltsverzeichniss
auf S. 3 ff unvollendet gelassen hat (er hat die Handschrift auch
sonst, überhaupt nicht ganz fertig gebracht), und dass nach den
Anfangsworten von Hiob 38, 16 in. in Hieronymus's TJebersetzung aus
demGriechischendieserVers in der TJebersetzung aus dem Hebräischen
vollständig, von seinen ersten Worten an, gegeben wird, was besser für
einen anderen Schreiber passt als für den von 1 — 38, 16 in. Der
Schrift, mit der die beiden Theile, 1—38, 16 in. und 38, 16—42, 16,
geschrieben sind, lässt sich wegen ihrer grossen Aehnlichkeit keine
sichere Antwort auf die Frage entnehmen, ob sie von einer und
derselben Hand oder von zwei verschiedenen Händen herrühren.
Noch kann gefragt werden, ob der Schreiber von 1—38, 16 in.
darum bei den Worten „aut uenisti ad fon" stehen blieb, weil seine
Vorlage nur bis zu ümen reichte, oder ob diese den ganzen Büob
enthielt, und er nur aus irgend welchem Grunde mit seiner Copio
derselben nicht fertig wurde. Aller WahrscheinKchkeit nach ist das
Letztere der TaU gewesen. Einmal nämHch hat er ja auch sonst
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 9
11. Ordo libroram catholicorum (der Prolog zu Isidors
„Prooemm. in libb. V. ac N. T.; S. 415—19).
12. Ein mit ^cantatur aatem omnis sei canonis** begin-
nendes Stück; S. 419—20).
■ II. Die zweite, kleinere Handschrift nimmt S. 421 — 536,
116 Seiten, ein, von denen die 96 ersten, S. 421—516, in 6
durch die Buchstaben a— f bezeichnete Quaternionen getheilt
sind, und enthält nach einer leeren Seite, S. 421, folgende Schrift-
stücke:
1. Aliquae sententiae ex libris regum (in Fragen und Ant-
worten; S. 422—503).
2. Liber Ruth (S. 503—19).
3. Computus aetatum mundi (S. 520—25).
4. Act. 7 (die ßede des Stephanus; S. 525—82).
5. Der Schluss von „Passiones martyrum et Vitae patrum*'
(S. 533).
6. Aliquae sententiae de humilias sei agustini (S. 538 — 36).
in. Das Fragment der dritten Handschrift nimmt S.
11—24^ 14 Seiten, ein. Es ist mithin in die erste Handschrift
eingeheftet, zwischen ihren ersten 10 Seiten, die das (unvollendete)
Verzeichniss ihres Inhalts (und ausserdem die chronologische
Notiz auf S. 1) enthalten^ und den folgenden 396 Seiten der-
selben, S. 25—420, die Seiten, welche diesen Inhalt selber um-
schliessen, und besteht aus einem Blatt, auf dessen Vorderseite
sich das „Signum monasterii sancti Galli" präsentirt^ und dessen
seine Arbeit nicht zu Ende geführt, indem er das Inhaltsverzeichniss
auf S. 3 ff. unvollendet gelassen hat; Femer schliesst mit »Aut
uenisti ad fon** gerade eine Seite. Dies führt unleugbar darauf, dass
der Schreiber seine Arbeit abgebrochen hat. Endlich bildete Büob
1 — 38, 16 in. in Hieronymus's Uebersetzung aus dem G-riechischen
m*sprünglich das letzte Stück der Handschrift. Es folgten darauf
nur leere Blätter, die Blätter, auf welche nachher ein Anderer Hiob
38, 16—42 in des Kirchenvaters Uebersetzung aus dem Hebräischen
schrieb. — Aus dem G-esagten folg^, dass es zu der Zeit, als unsere
Handschrift entstand, zu Sanct, Gallen, wo sie höchst wahrscheinlich
geschrieben worden ist, eine Handschrift gab, die Hieronymus's
Uebersetzung des Hiob aus dem Griechischen vollständig enthielt.
Oder vielmehr, es gab damals hier zwei solche Handschriften, indem
das Fragment auf S. 11 — 24 eine zweite voraussetzt (s. 13).
Digitized by
Google
10 0. P. CA8PASI. [No. 4.
Bückseite leer ist, S. 11 — 12, und 6 anderen Blättern, auf denen
wir folgendes finden:
1. den Schluss von „sententiae ex Ecclesiastico'' (S. 13).
Er enthält buchstäblich Dasselbe wie der Schluss der „Senten-
tiae ex Ecclesiastico'' auf S. 271,^ und auf ihn folgt auch ganz
dieselbe Unterschrift wie auf den auf dieser Seite: „Explicit de
libro ecclesiaste".
2. Hieronymus's Prolog zu seiner Uebersetzung des Buches
Hiob aus dem hebräischen Grundtext (S. 13 — 19). Er trägt die
Ueberschrift „incipit prolocus sei hieronimi in iob pröf' (Ex-
plicit de libro ecclesiaste et incipit prolocus etc.).
8. Ein die Ueberschrift „haec etiam addatum'' (sie) tra-
gender, dem Schluss des Buches Hiob in Hieronymus's Ueber-
setzung desselben aus der alexandrinischen Version entnommener
und also indirekt aus dieser stammender Zusatz zum voran-
gehenden Prolog. Er ist genealogisch-historischen Inhalts, und
erst auf ihn folgt die Unterschrift zu diesem „Expl prolocus".»
' Beide beginnen mit den Worten: Alet enim animam suam cibis
alienis* und schliessen mit den Worten: sicut lurica induit se
aquis".
' Der Zusatz findet sich auch in den Codd. Sangall. 14, 68, 75 und 81,
alle 4 saec. IX, nach Hieronymus's Prolog zu seiner Uebersetzung
des Hiob aus dem hebräischen Grundtext. In allen diesen Codd.
folgt aber auf ihn diese Uebersetzung und nicht wie in Cod. SangaU.
11 die aus der alexandrinischen Version. Man hat in St. Gallen, wie
aus der ersten Handschrift und dem Fragment der dritten im Cod.
SangaU. 11 hervorgeht, im achten Jahrhundert den Hiob auch, zum
Theil in Hieronymus*s erster Uebersetzung gelesen, vom neunten
an, wie die Codd. Sangall. 14, 68, 75 und 81 zeigen, allein in seiner
zweiten. Auch in diesen 4 Codd. folgt übrigens die Unterschrift
zum Prolog erst auf den Zusatz, und auch in den drei ersten von
ihnen ist dieser „haec (14 haec) etiam additum** überschrieben, während
er in der vierten keine Ueberschrift trägt. Er lautet nach den fünf
Codd.: a
In terra quidem (14 quidem) habitasse iob auxitiden (11 auxit
8
idem oder iden, 14 auxitiden) in finibus (fehlt in 14^ idumeae (14, 81
fertur
idume^) et arabiae (14 arabi^). et erat (14 et erat [fertur von
späterer Hand]; in 11 fehlt et erat) ei antea nomeniobab. etaccepta
uxore (11 uxori) arabissa (11 arabisa) genuit filium cui nomen erat
enon (75 en). erat autem ipse fiHus (11 fiHos) quidem zare (14 zar^)
de esau fiHis (68 filü) filius (14 filius, also, cassiert), de matre uero
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 11
4. Ein Verzeichniss der Abschnitte des Baches Hiob. Sie
sind XXI an der Zahl (wenn anders das Verzeichniss ganz voll-
ständig ist) und werden meist in der Weise angegeben, dass auf
die Zahl des Abschnitts dessen Anfangsworte ^ folgen. ^ Aus
diesen Anfangsworten erhellt, dass das Verzeichniss zu Hiero-
nymus^s Uebersetzung des Hiob aus der alexandrinischen Version
gehört. Die Abschnitte sind ganz dieselben wie in der Ueber-
setzung des Hiob in der ersten Handschrift, nur dass hier in
borra (75 borra, 11 horra), ita ut sit quintus (U quintos) ab abraham
(14 habraam). et hi (11 hü) sunt reges qui regnauerunt in edom (11
eodem), in qua et ipse regnauit regione. primus balac (68 bala, 75
a
bilah) filius beor (75 behor), et nomen ciuitatis eius dennaaba (14
den naaba, 11 deninaaba). post autem balac iobab, qui uooatur iob.
post hunc ohusan (11 obosan), qui erat dux ex (11 et) tbemanorum
regione. post hunc ada filius bead (75 baead oder bacad), qui excidit
cc
(11 excedit, 68, 75 exidit, 14 exidit) madia (14 madiaii) in campo
moab: et nomen ciuitatis eius chetteauith (11 chet tea uith, 81 cl^et
[nach chet eine Easur] theauith).
Ich füge zu dem vorstehenden Passus ein Paar Bemerkungen
hinzu, die eine über don Namen der Muttor lobab-Hiobs (borra,
s
borra, horra; Cod. Bodl. und Turon. Bosram; LXX B Boao^^ay C*
Boaao^^a, A Boaaoga), die andere über den sonderbaren Namen der
Stadt Adas (Adads) in den fünf Codd. SangaU. — Jener Name
stammt aus den Worten ^Itoßaß vloe Za^d Ix Booo^^as in Oen. 36t
33 LXX (Vet Lat. Vulg. de Bosra, Bozra). 'E% Boao^^ae, n*lS2lC>
aus Bozra, wurde im Sinne von „von Bosorra, von der Bosorra**
gefasst (vgl. ex Trjs Gdf^ag, Pd%aß^ Pov&, Ov^iov, de Thamar etc. Vet.
Lat. Vulg., in Matth. 1, 3—6) und hiedurch Bozra, Bosorra zur
Mutter lobab-Hiobs gemacht. — Der l^ame der Stadt Ada's
(Adads) in den fünf Codd. SangalL rührt davon her, dass ein alter
Leser, der in Gen. 36, 35 die Quelle der Worte „post hunc Ada
(Adad), — et nomen ciuitatis eius Getthem** (oder, wie dieser Name
wohl in seinem Cod. gelautet hat, Chotte) erkannte und in dieser
Stelle statt Getthem oder Chette Äuith fand, den letzteren
Namen zum orsteren als eine Art Glosse hinzufügte, und hierauf die
beiden Namen zu einem, Chetteauith, zusammenschmolzen. Von
Hieronymus selbst kann sich Auith night herschreiben, denn es
fehlt im Cod. Bodl., der getthö oder gecthe, und im Cod. Turon.,
der Gothem hat.
' Einmal, bei Abschnitt I, die nächsten Worte nach ihnen.
' Nur in einem Paar FäUen, bei Abschn. 11 und XXI, folgt auf die
Zahl dos Abschnitts eine ganz kurze Angabe seines Inhalts mit
Benutzung von Worten desselben.
Digitized by
Google
12 C. P. CASPABI. [No. 4.
den Zahlenangaben einige Verwirrung herrscht.* Das Verzeich-
niss trägt die Ueberschrift „incip ista (sie) über beati iob"
(Expl prolocuB et incip etc.).* Es muss also in der Hand-
1 Der zehnte und elfle Abschnitt sind nämlich mit einer Zahl, X,
bezeichnet, desgleichen der zwölfte und der dreizehnte mit einer,
XI, und ebenso der vierzehnte und fünfzehnte mit einer, XII. Dies
hat zur Folge gehabt, dass der sechszehnte, siebzehnte, achtzehnte,
neunzehnte, zwanzigste und einundzwanzigste Abschnitt statt der
Bezeichnungen XVI, XVH, XVIH, XIX, XX, XXI die Bezeichnungen
Xm, XIV, XV, XVI, XVn, XVni erhalten haben. Ausserdem hat
der Schreiber der ersten Handschrift vergessen den zweiten Abschnitt
(C. 2, 11 — 13) mit n zu bezeichnen.
* Da es nicht ohne textkritische Bedeutung ist und auf die Einthei-
lung des Hieb in der ersten Handschrift Licht wirft (s. ob. S. 8 Text
und Anm.), so gebe ich es hier, gleich den Stellen ob. S. 5 Anm. 2,
mit Beibehaltung seiner Fehler, sowie der Aussprache des La-
teinischen und der Orthographie in ihm.
.1. (Diese Zahl und alle die folgenden im Cod. roth.) Quod est
iob homo uerax, sine crimine, iustus, dei cultor. et quia diabulus
petiuit ad dö (a deo), ut licerit ei temptare illum (C. I— 11, 10).
.11. De tribus amicis iob qui uenerunt de regione sua ad con-
solandum eum (C. II, 11 — 13 V
.ni. TJbi aperuit iob os suum et maledixit diei in qua natus
est et nocti in qua conceptus est (C. HI)).
.im. Tibi respondit eliphaz iob, dicens: ne forte loquamur tibi
in molestiam, pondus uerborum tuorum quis sustinebit? (C. IV — ^X).
.V. Ubi respondit sophar et dixit : qui multa dicit, multa debet
audire aut numquid eloquens uidebitur iustus esse (C. XI).
.VI. Ubi respondit iob, dixit tribus amicis suis, et dixit: ergo
uos estis homines? an uobiscum morietur sapientia?. et mihi quidem
est cor sicut et uobis (C. XII. XTTT).
.Vn. Quod homo natus ex muliere brevis uitae et plenus ira-
cundia: sicut flos, cum floriit, decidit (C. XTV).
.Vni. Ubi respondens eliphaz dixit: numquid sapiens respon-
debit in spiritu scientiae et impleuit dolore uentrem suum? (C. XV).
.VTTTT. Ubi respondit iob. dixit se audisse talia multa: con-
solatores malorum (C. XVL XVII).
.X. Ubi respondit baldad, amicus iob. dixit: quousque non es
taciturus? coibet te (st. cohibe te), ut nos loquamur (C. XVIH).
.XI. Ubi respondit iob tribus amicis suis, dixit: quousque fati-
catis anünam meam et distruitis me uerbis iniuriosis? (0. XIX).
XII. Ubi respondit sophar, amicus iob. dixit: non sie sperabam
contradicturum te haec: nee enim intellegitis magis quam ego C. 20).
.XTTT. Ubi respondit iob tribus amicis suis, dixit : audite, audite
sermones meos, et non sit mihi a uobis haec consolatio (C. XXI).
.Xnil. Ubi respondit eliphaz iob dicens: nonne dominus est
quo (so st. qui) docet sensum et scientiam et habitare facit super
nos intellegentiam? (C. XXII).-
Digitized by
Google
1898.] DAS BUCH HIOB. 13
Schrift auf dasselbe das Buch Hiob selbst in Hieronymus's Ueber-
setzung aus der alexandrinischen Version gefolgt sein.^
Dass S. 11—24 oder Bl. 6—12 des Cod. ein in die erste
Handschrift eingeheftetes Fragment einer anderen, dritten^ ent-
halten, steht nicht zu bezweifeln. Schon dass das ei*ste von den
sechs Blättern auf seiner Vorderseite das „Signum monasterii
sancti Galli" trägt, während seine Hinterseite leer ist, zeugt dafür.
Das Blatt war augenscheinlich das erste einer eigenen Handschrift.
Ferner zeugt dafür der doppelte umstand, dass die Blätter 6 — 12
die erste Handschrift unterbrechen, indem sie die Inhaltsangabe auf
S. 8 ff. vom ersten der in ihr aufgeführten Stücke, der „Laus pa-
trum", S. 25 — 50, trennen, und dass der Inhalt von Bl. 7—12 nicht
an der Spitze der Inhaltsangabe erscheint. Und ebenso spricht
dafür, dass wir in Bl. 7 — 12 ein Fragment einer eigenen, von
.XV. Ubi respondit iob tribus amicis suis, dixit: aequidem scio
qiiia de manu mea est inorepatio mea, et manus eius grauis facta
est super gemitum meum (C. XXm, XXIV).
.XVI. Ubi respondet baldad iob. dixit: quid enim exordium
quam timor (C. XXV}.
.XVJLL. Ubi respondit iob amico suo. dixit: cui ades? uel quem
adioturus es? (C. XXVI).
.XVm. Ubi adiecit iob uerba ad proximum suum et dixit:
Uiuit dominus qui me sie iudicabit (C. XXVTE— XXXI).
■XYTTTT. Ubi quieuerunt uerba iob et cessauerunt tres amici
eius ultra contradioere iob: erat enim iob in conspectu suo iustus
(C. xxxn. xxxm).
.XX. Ubi respondit elius. dixit : audite sapientes uerba mea, et
qui habetis scientiam auribus percipite, quia auris sermonis probat
et guttor oustabit cybum (C. XXXIV— XXXVII).
.XXI. Et postquam quieuit elius loqui, locutus est dominus ad
iob per turbinem consolaturia uerba (0. XXXVTEE — ?).
Das auffallige Factum, dass in der Handschrift, aus der das Frag-
ment stammt, Hieronymus's Uebersetzung aus der alexandrinischen
Version mit dem Prolog des Kirchenvaters zu seiner Uebersetzung
aus dem Hebräischen eingeleitet wird, erklärt sich daraus, dass jene
Uebersetzung frühzeitig zum Theil und wohl nicht selten, wie ohne
seine Asteri s cen und Obelen « so auch ohne Prolog zu ihr abgeschrieben
wurde. Man wusste daher in den Kreisen, wo dies geschehen war,
Nichts von diesem oder hatte ihn doch nicht mehr und gab sie ent-
weder ohne jeglichen Prolog (so in der ersten Handschrift) oder mit
dem zur Uebersetzung aus dem Hebräischen, den man zugleich mit
dieser besass.
Digitizec^by
Google
14 C. P. CABPARI. [No. 4.
der ersten verschiedenen Handschrift haben, das Abrupte des
Anfangs der Bl. 7—12 und das unvollständige ihres Schlusses (s. ob.
S. 10 f.). Man könnte , zwar gegen die drei letzteren Gründe ein-
wenden wollen, sowohl jener doppelte Umstand als auch das
Abrupte des Anfangs und Unvollendete des Schlusses von Bl.
7—12 könne auch daher rühren, dass diese Blätter im Cod. an
eine falsche Stelle gekommen seien. Allein einerseits fehlt auf
S. 25 — 420, wo der Inhalt der Handschrift steht, nirgends Etwas,
und andererseits passt der Inhalt von Bl. 7—12 hier nii-gends
hin. Endlich zeugt dafür, dass wir in Bl. 6—12 ein Fragment
einer dritten Handschrift haben, auch noch die buchstäbliche
Uebereinstimmung dessen, was auf S. 13 dem Prolog des Hiero-
nymus zum Hiob und auf S. 271 diesem Buche vorangeht,
der Schluss der Stellen aus dem Ecclesiasticus, und der Um-
stand, dass hier auf den Schluss dieser Stellen das Buch Hiob
in Hieronymus's Uebersetzung aus der alexandrinischen Version
folgte und dort auf das Verzeichnis der Abschnitte des Hiob in
eben dieser Uebersetzung diese selber gefolgt sein muss (s. ob.
S. 12 f.). Denn wie sollte eine und dieselbe Handschrift zwei Mal
Dasselbe enthalten haben?
Aus dem zuletzt Gesagten folgt übrigens, dass die Hand-
schrift^ der das Fragment auf S. 12—24 angehört, „mutatis mu-
tandis^ denselben Inhalt gehabt haben muss, wie die erste Hand-
schrift, dass sie mit dieser wesentlich oder doch im Ganzen pa-
rallel gelaufen, eine Parallelhandschrift zu ihr gewesen sein
muss. Was in der ersten Handschrift auf S. 25—270 steht,
. muss auch in ihr, Seite für Seite und Zeile für Zeile, gestanden
haben, da der Schluss der Stellen ans dem Ecclesiasticus auf
S. 13 ganz mit denselben Worten beginnt, wie der Schluss der-
selben auf S. 271, buchstäblich denselben Inhalt hat, wie dieser,
und dieselbe Unterschrift trägt, wie er. Von da an differiren
die beiden Handschriften insofern von einander, als die erste
das Buch Hiob in Hieronymus^s Uebersetzung aus der alexan-
drinischen Version ohne Weiteres giebt (Explicit de libro eccle-
siast^ et incipit iob. Homo quidam erat in regione Ansitide
etc.), während die, welcher das Fragment angehört hat, dieser
Digitized by
Google
\
1893.] DAS BUCH HIOB. 15
Uebersetzung die ob. S. 10 f. angeführten und besprochenen drei
Stücke voranschickt. Aber dann folgt dieselbe doch auch in ihr.^
Ob sie (die Handschrift, von der das Fragment ein Theil war)
auch im Uebrigen der ersten Handschrift gleich gewesen oder
von derselben in einem oder dem anderen Stücke abgewichen ist,
lässt sich natürlich nicht sagen. Sie ist in irgend welcher
Weise bis auf das Fragment zu Grunde gegangen, und man hat
dieses wohl deshalb in die erste aufgenommen, weil man davon
wusste, dasß es einer parallelen Handschrift angehört hatte.
Möglich doch auch; dass man dies gethan, weil man wahrnahm,
dass sein Inhalt mit solchem theils übereinstimmte, theils ver-
wandt war, was man in der ersten Handschrift vorfand.
IL
Der Hiobtext.
I. In Bezug auf Schrift und Aussprache.
1. Die Schrift, mit welcher der Hiobtext im Cod. geschrie-
ben ist, lässt sich als vorcarolingische fränkische Minuskel be-
zeichnen. Nur die grossen Anfangsbuchstaben der Abschnitte, in
die er in ihm getheilt ist (s. ob. S. 11 und S. 12 Text und Anm.)?
sowie der Anfangsbuchstab von 4, 7 (das R von Recordare), er-
innern in den sie umgebenden rothen Punkten oder (Abschnitt
V C. XI, 1) Flecken (Abschnitt I C. V, 1 durch die rothen
Flecken in ihm) an die irische Schrift, aus der sie wohl her-
übergenommen sind. Grosse Buchstaben finden sich in dem-
selben ausser am Anfang der Abschnitte, zwar nicht immer, aber
doch meistens nach Punkten und bisweilen auch da, wo solche
* Audi ist doch immerliin das zweite von den drei Stücken der hiero-
nymischen Uebersetzung des Buches Hiob aus der LXX entnommen,
enthält das dritte ein Verzeichniss der Abschnitte des Hiob nach
dieser Uebersetzung, und steht das erste wenigstens in Beziehung
zu diesem Buche.
Digitized by
Google
16 C. P. CA8PABI. [No. 4.
hätten stehen sollen, aber vom Schreiber nicht gesetzt worden
sind.^ Die Eigennamen sind in ihm mit kleinen Anfangsbuch-
staben geschiieben.
An dem Texte sind zwei Hände thätig gewesen, eine,
deren Schrift grösser, breiter und runder, undeine^ deren Schrift
kleiner, feiner und spitzer ist.^ Von jener rührt fast der ganze
her, diese hat nur einige kleine Stücke von demselben geschrieben
(s. die Anmm. z. 12, 8 und 25; 19, 16 und 18; 24, 2 und 28, 13).
Wir treffen in ihm zwar Wortabtheilung an, aber die-
selbe bietet, weit entfernt davon sprachlich con*ect zu sein,
vielmehr ein Bild regellosester Mannichfaltigkeit dar. Bald, und
zwar ausserordentlich häufig, ist ein Wort in zwei oder mehrere
Theile zerrissen; ^ bald sind, ebenfalls sehr häufig, umgekehrt zwei
oder drei Wörter, ins besondere zwei oder drei kurze, einsilbige
oder ein kurzes einsilbiges und ein längeres, zwei- oder mehrsilbiges,
in ein Wort zusammengezogen;* bald ist ein Theil eines Wortes,
seine letzte Silbe oder sein letzter Buchstab, von ihm abgetrennt
und mit dem folgenden Wort verbunden,^ bald umgekehrt der
erste Theil eines Worts von ihm abgetrennt und zum voran-
gehenden Wort gezogen ;ö bald ist ein Wort in zwei oder mehrere
S. unt. S. 21 Text und Anmin. 2 und 3. Nur ganz selten folgt mitten
in einem Abschnitt auf : ein grosser Buchstab, imd einige wenige Male
treffen wir einen solchen in der Mitte eines Worts (auEibus 15, 21,
suBuertentur 18, 4, perRcipe 33, 31).
Die letztere interpungirt ausserdem zum Theil anders als die erstere
(s. unt. S. 22 Text und Anm. 3).
Beispiele: abscondis set 3, 10, int"(ter)imit 5, 2, pro fer retis 13,
7, sub tra i tis 13, 8, cu cur ref (rerunt) 16, 14, sub ter ra di ces 18,
16, scito te er go 19, 6, co me dit 22, 20, di nimiera uit 31, 4.
Beispiele: estu 8, 6, tuis (tui sunt) 10, 6, deos (te os) 15, 6, quesun
(quae sunt) 27,11, quesin (quae sunt in) 28, 24; quideni 15, 7, spe-
meam 6, 8, dedomo 20, 15, quasimul 24, 17, aud^me 15, 17, longiora
spatio 11, 9, deteriorauro 28, 16, aprudentia 17, 4, adnö (a domino)
19, 26 und 27, 13, tumortuus 18, 4, tecamibus (de camibus) 19, 22,
testibula (de stipula) 24, 24; matrömeam 17, 14, uaUasuum 19, 6.
In nemenim st. nemo enim ist bei der Verbindung beider Wörter
das o von nemo ausgestosaen.
Beispiele: cap tisunt 22, 16, cor detuo 22, 22; pater eme (patere me)
10, 20, faci etua 13, 20.
Beispiele: memores to 10, 9, eiuster rebit 13, 11, etin culpa bi Hs
22, 19, iresuper ueniet 20, 28.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH mOB. 17
Theile getheilt, und die letzte Silbe oder der letzte Buchstab
desselben mit dem folgenden Wort verbunden;' bald ist die
Schlusssilbe oder der Schlussbuchstab eines Worts mit dem ersten
Theile eines in zwei oder mehrere Theile zerrissenen folgenden
Worts vereinigt;' bald ist endlich die Schlusssilbe oder der
Schlussbuchstab eines Worts mit zwei zu einem Worte zusammen-
gezogenen Wörtern oder mit einem aus zwei Wörtern und einem
Theil eines dritten bestehenden Wörtcompositum verbunden.'
Eeicht eine Zeile nur für einen Theil ihres Schlusswortes aus,
so folgt auf denselben kein Zeichen der Wortbrechung und wird
der Rest des Wortes auf die folgende Zeile geschrieben, wobei
sowohl das vorkommt, dass jener Theil, als auch das, dass dieser
Rest nur aus einem einzigen Buchstaben besteht.* Wenn zwei
Wörter, von denen das zweite mit demselben Buchstaben beginnt,
mit welchem das ei-ste schliesst, in eins zusammengezogen sind,
werden ^die beiden Buchstaben nicht selten durch einen aus-
gedrückt.^ Aber auch dann, wenn solche Wörter von einander
getrennt sind, was noch öfter der Fall ist, geschieht dies, und
zwar meistens in der Weise, dass das zweite Wort den gemein-
samen Buchstaben erhält.® Umgekehrt wird öfter ein Buchstab,
ein Consonant in der Weise verdoppelt, dass von zwei auf ein-
* Beispiele: ex ter nibona 17, 3, qui es cent gterra 37, 17.
' Beispiele: sub terra qua (subter aqua; das r von subter verdoppelt,
so dass 'ein Textfelder oder doch der Schein eines solchen entsteht)
26, 5 und inno merabili apec ca ta (inno am Schluss einer Zeile und
merabili apec ca ta in der folgenden) 22, 5.
^ Beispiele; respicet teadme (st. respicite ad me; das zweite i von
respicite wie e ausgesprochen und das t des Wortes verdoppelt und
sammt dem letzten e desselben mit ad me verbunden) 21, 5 und ^bsi
tameius tos 27, 5.
^ Beispiele: a fun | damentis 18, 4, ettingu | etur (st. extin-
guetur) 18, 6, etam | bitum 22, 14, uo | ta quedua (dua st.
tua) 22, 27, quis 1 ef (qui serunt) 4, 8, sie | uerterit 11, 10, filiis [
tultorum 30, 8, — — qui | adns (a dominus), sax | o torrentis o
fir 22, 24.
^ Beispiele : maneuigilabo für mane euigilabo 7, 29, diesua für dies sua
14, 6, quiab für quia ab 31, 18, ibiterram für ibit terram 34, 15.
* Beispiele: fili iob für filii iob 1, 13, inanite requies für inaniter re-
quies 21, 34, tun coram 'für tunc coram 22, 26, qui sit für quis sit
23, 12, mundu sum für mundus sum 33, 19, anima meam für animam
meam 33, 28; facie ius für faciQ eius 23, 15.
Yid.-Selsk. Forli. 1893. No. 4. 2
Digitized by
Google
18 G. P. CABPARI. [No. 4.
ander folgenden Wörtern das erste an seinem Schluss den An-
fangsbacbstaben des zweiten erhält, sei es nun, dass die beiden
Wörter mit einander verbunden oder von einander getrennt
sind.*
Wir begegnen in unserem Text nicht selten über einein
Wort* stehenden Buchstaben. Sie sind theils (meistens) Correc-
turen des Schreibers,* theils Abbreviaturen;^ theils endlich dürften
sie ihren Grund in dem Streben nach Abkürzung haben. ^ Auch
eine ganze Silbe treffen wir bisweilen über einem Worte an,^
und ebenso ist in ihm hin und wieder der letzte Theil eines
Wortes oder ein ganzes Wort nicht in, sondern über der Zeile
geschrieben.^
unser Text ist trotz des hohen Alters der Handschrift ausser-
ordentlich reich an Abbreviaturen verschiedener Art.» Diese
* Beispiele: addextris für a dextris 30, 12; q^s (quis) scis für qui sei»
7, 20, altitudinem maris für altitudine maris 11, 9, lucemas super
für luoema super 18, 6, agros super für agro super 24, 5.
2 lieber einem Buchstaben oder über und zwischen zwei Buchstaben
desselben.
8 S. hierüber weit. unt. S. 28 Anm. 3.
* S. hierüber weit. unt. Anm. 8.
V V
ß Dies scheint in qa für qua in aqa, aq^ä 8, 11. 34, 7, täq^ä 11, 15,
y
loq^ar 13, 3 und eqaliter 37, 18 der Fall zu. sein.
func li
ö So func in protius (für profundius) 11, 8« li in humiaueris 22, 23 und
ra
ra in sepabo (Correcturen des Schreibers).
' Beispiele, tÄ<l^Ä 10, 5, persequimii^ 19, 22, arguensüi (Correctur des
Schreibers) 15, 3, labiorum meorumiJi^o'itii^e 13, 6. — Noch wollen
wir bemerken, dass wir einmal in pluua einen Buchstaben nicht über,.
sondern unter dem Worte antreffen.
8 Abreviirt werden in ihm : l.mit dem Abbreviaturzeichen^a. m
(terra, saliebfi, eft, illÄ, corä, furorö, spö,J seniorS, nuntiare, septö,
inuic*, aute, eni, domo, secundu, cü, do; c&po, tftpore, töptatix)nes>
circüiens, circndederunt, consapsit etc.), b. n, en, on (nO, sumös; germ, lum,
nom, sem, uelam, tarn, msis, mtiar, fmmtum, fundamtis, uestimenta,
omnipots; li, fine, ccremauit, csistet, ctradicat etc.), c. r und er (exteres ;
pat, alit, simiUt, mirabilit, int, propt, supt, tminos, tabnaculum mit "durch
das 1 von b, hestni, int'imit etc.), d. re, rae (pcem, pparatum, pcipiens,
depcabar, conphendit etc.), e. it, ut und ud (dix, resurrex, sici ap),
f. unt [und ent (acceder, aruer, cinxer, compleuef, fuger, requieuef ,
uener, refer [referent], ser, er, s etc.), g. is (nob, uob, uideb, uooab
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 19
Abbreviaturen werden aber vom Schreiber sehr unregelmässig
ohne alle Consequenz angebracht, indem er ein Wort bald ab-
breviirt, bald unabbreviirt lässt, sowie auch zum Theil ein und
dasselbe Wort bald in der einen, bald in der anderen Weise
abbreviirt.i Öfter hat er auch (sicher oder aller Wahrschein-
lichkeit nach) vergessen oder unterlassen das abbreviirte Wort
mit dem betreffenden Abbreviaturzeichen zu versehen. ^
mit " durch das 1 von b), h. uo und ui (qd mit " durcli den oberen
Theil des 1 von d, qd und qd, aliqd, qdqd [f. qtqt], numqd mit ~ durch
den oberen Theil des 1 von d), sowie endHch i. autem (aii neben
aute\ deus, i, o, um (ds, di, dö, dm), dominus, i, o, um (dns, dni.
diiö, dnm), est (ö), esse (öf»), episcopo (epö), meus, os, um (ms, inm),
omnis, es (om), omnipotens, omnipotentem (ompts, opts, omptm),
sancti, sanctorum (sei, scorum), Spiritus, spiritum (sps, spm), uel (ul
mit " durch den oberen Theil des 1), uero (uö), uestri, uestra, uestram,
uestrum, uestris, nostra (uri, üra, urä, uräm, uröm, uris, nrä), — 2. mit
dem Abbreviaturzeichen ; &. us in den Dativ- und Ablativen-
dungen bus und ibus (dieb;, sororib;, cordib;, omnib;, noctib;, sermonib;,
ciuitatib;, increpationib;, talib;, iniquitatib;) und b. ue (q;, absq;, adq;
[f. atq;], itaq;, neq;, unusquisq;, loq; ris 13, 22), — 3. mit dem Ab-
b re via tions zeichen ' a. wc (absq, usq), b. iis (accepim*, dom'
[20, 19 ; letztes Wort auf einer Seite]), c. ur (numeref, adficient', mide't,
uide't, uindimeit', redigent', saluat', purgat', perferat') und endlich
unt (compleV 36, 11), — 4. mit einem Querstrich durch den
unteren Theil des I von p per (auch da, wo per nicht Preeposition
ist, wie in adoperti 24, 8), — 5, mit dem Abbreviaturzeichen
21 nach r in den Gen.-Pluralendungen orum und arum (eorum, domi-
norum, minaeorum, iniquorum, piratarum) für um, — 6. mit einem
i i i i
über der Zeile geschriebenen i nach q ui (q, qs, qd, numqd,
i i 1
qdem, reqae 7, 18, reqescam 13, 13). Auch die Abbreviatur cP für
pro kommt einmal vor in proximum 16, 21.
So schreibt er z. B. bald aute oder aü, dns, dix, enl, ö, neq;, nö oder
n, om, septe, sie, sup mit einem Querstrich durch den unteren Theil
des I von p, tra oder tra, uö, bald autem, dominus, enim, est, neque,
non, omnis, Septem, sicut, super terra, uero, und so abbrevürt er
z. B. autem bald autö, bald aü, non bald nö, bald fi, numquid bald
numqd mit " durch den oberen Theil des 1 von d, bald numqid und
omnipotens bald ompts, bald opts.
So in om f. om (omnes) 38, 7, tens f. tens (tenens) 16, 12, taquam f
täquam, (tamquam) 20, 8„ prolapsu f. prolapsü (prolapsum) 3, 16,
conspoctu f. conspectö (conspectum) 16, 20, testamentu f. testamentü
(testamentum) 31, 1, quescörum f. quescörum (quem sanctorum) 5, 1,
nouiderunt f. nöuiderunt (non uiderunt) 3, 16, noprobabit f. nöpro-
babit (non probabit) 8, 20. In einigen Fällen ist es zweifelhaft, ob
2*
Digitized by
Google
20 C. P. CASPARI. [No. 4.
Der Text ist nur zu einem kleinen Theil interpungirt.
Meist fehlt in ihm da, wo wir eins von unseren Interpunktions-
zeichen setzen, jede Interpunktion. ^ Seihst am Schlüsse ganzer
Abschnitte ist dies bisweilen der Fall. 2 — Das ohne Vergleich
häufigste Interpunktionszeichen im Text ist ., der Punkt. Er
entspricht in ihm nicht einem einzelnen von unseren Interpunk-
tionszeichen, sondern ihnen allen, bald dem einen, bald dem
anderen,^ ja er steht in demselben öfter sogar da, wo wir kein
Interpunktionszeichen setzen und setzen könnnen.* Der Schreiber
ist aber in der Setzung desselben ganz willkührlich, ohne jegliche
in einem Wort Auslassung des Abbreviaturzeichens oder ein Schreib-
oder Textfehler vorliegt (so in fluerit st. floruerit 14, 2, conpiet st.
concipiet 15, 35, necessitabus st. necessitatibus 30, 25 und iudium st.
iudicium 36, 6), und in einigen anderen Fällen tritt zu den beiden
angeführten Möglichkeiten noch ieine''dritte,3 nämlich Ausstossung
des n und m hinzu (so in respodebo* st. respondebo 13, 22, cobustus
st. conbustus 16, 16 und pricibibus st. principibus 34, 18).
So z. B. 1, 19 vor et mit domus,5wo wir unser Komma, am Schluss
von 3, 5, wo wir unseren Punkt, sehr oft (2, 4. 4, 1. 6, 1. 8, 1. 9, 1
u. s. w.) nach dixit3und ähnlichen Verben vor directer Bede, wo wir
unser Kolon, nach Fragen (4, 6. 7, 11 u. s. w.), wo wir unser Frage-
zeichen, und nach Ausrufungen "(16,^18, den Worten: miseremini mei,
miseremini mei, o amici in 19,321 und den Worten: utinam possim
me ipsum interficere^ aut rogare alium, ut faceret mihi hoc in 30,
24), wo wir Ausrufungszeichen setzen.
So z. B. am Schluss [von ,1, 12, von C. 4,>on C. 10 (C. 11 enthält
Zofars erste Eede, die einen von den Abschnitten bildet, in die das
Buch im Cod. fzerfäUt; s. ob. S. 11 Text und Anm. 3 und S. 12
Anm. l)'"^und von G. 23.
So in 8, 16 (humidus est^ante solem. et de putridine eius germen
eius ascendet), 11, 14 (longe facito illud a te. et iniquitas in domo
tua non maneat), 12, 5. 6 (praeparatus erat ut succumberet ahis. et
domus eius ut deuastaretur ab iniquis) und 12, 14 (si cluserit circum
hominem. quis aperit)]^unserem Komma, so 1, 12. 17. 18 nach dixit
vor directer Rede unserem Kolon, so 4, 18 Schluss, 5, 6 Schluss,
12, 3 Schluss und 18, 12 (ueniant ,in angustia famis. ruina enim et
preta [ei praeparata] est Ringens) unserem Semikolon, so 1, 6 Schluss,
1, 11 Schluss, 2, 10 Schluss und 2, 11 Schluss unserem Punkt und
so 1, 10 Schluss, ;3, 11 Schluss, 6, 30 Schluss und 7, 18 Schluss un-
serem Fragezeichen.
So in den Worten: qui fugiebant in desertum heri. propter angu-
stiam et miserias 30, 3, inonorati et abiecti. et egentes omni bono
30, 5, si potes da mihi responsijm. ad haec 33, 5, aut sicut incedit.
seuus timor in homines 33, 15 und et ipsa per. circuitu uertitur. in
cubemaculis ad operanda omnia 37,; 12. — In den Worten: uindi-
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 21
Consequenz und Begel, verfahren, indem er ihn bald gesetzt hat,
bald es unterlassen hat ihn zu setzen. Er fehlt an sehr vielen
Stellen, wo er hätte stehen sollen, und wir ihn erwarten.' Das
auf ihn folgende Wort beginnt meistens mit einem grossen
Buchstaben.^ Nicht ganz selten stossen wir doch auch auf
einen grossen Anfangsbuchstaben, ohne dass der zu ihm gehörige
Punkt vorangeht.^ In solchen Fällen hat der Schreiber es ver-
gessen oder unterlassen denselben zu setzen. Der grosse An-
fangsbuchstab zeigt da an, dass er hätte stehen sollen. — Neben
dem Punkt erscheint im Text das Interpunktionszeichen ;. Es
ist bei Weitem seltener als er und kommt nur in den beiden
ersten Capiteln etwas häufiger vor,* von C. 3 an dagegen bloss
mietur tamquam uua. acerua (d. i. acerba). ante tempus 15, 33 und
mißeremini mei. o. amici 19, 21 scheinen die Punkte die Vocale (a. a.
a und L o. a) auseinander halten zu sollen.
» S. ob. S. 20 Anm. 1 und Anm. 2.
2 So in den Worten : alius nuntius uenit, dicens iob. " Filii tui etc. 1,
18, sit nomen domini l)enedictum. In omnibus his etc. 1, 21. 22,
iniqui os obstruatur. Beatus autem uir etc. 5, 16, 17, sie nee anima
mea potest cessare. Fetidas enim uideo escas meas 6, 7, si surrexero
rursum: quando uesperum. Repleor enim etc., et mihi quoque est
cor sicut uobis. Sed iustus uir et sine crimine uenit in derisum 7, 4,
dies emin tenebrarum terrebit eum. Necessitas et tribulatio terrebit
(tenebit) eum. Sicut dux in prima acie decidet 15, 24 und: deficiant
filios eins. Bona eius ^1, 19. Einen kleinen Buchstaben nach einem
Punkt finden wir z. B. in den "Worten: requiesces enim, et non erit
qui te expugnet. et rogaba(u)nt faciem tuam multi 11, 19, in tempus
enim certum praeparatus est, ut succumberet aliis. et domus eius,
ut deuastaretur [ab iniquis 12, 5. 6, in quo molestum tibi erit quia
respondebis. et ego secundum uos loquar 16, 3, 4, seruum meum
uocaui, et ipse non respondit. os meum deprecabatur 19, 16, do-
mo(u)s eorum abundantes. et timor nusquam 21, 9 und: ignorabant
uiam iustitiae. non ambulauerunt in semitis eius 24, 13.
3 So in den Worten: non enim prodiet de terra labor, nee de montibus
germinabit dolor Sed homo in labore nascitur 5, 6. 7, quod et si
fuero sine crimina(e;, prauus inuenior Si enim et impiae(e) egi etc.
9, 21 und: scis enim me nihil impiae(e) fecisse Sed quis est qui de
manibus tuis eripiat 10, 7.
* Am Schluss von 1, 8. 16. 19. 2, 7, und 2, 11 und in den Worten:
tamquam una de stultis mulieribus es locuta; Si bona accepimus etc.
in 2, 10, wo es unserem Punkt, und in den Worten: ecce exter-
minata est memoria tua; filii et filiae etc., wo es unserem Kolon
oder Komm?i entspricht. Auch in 1, 1 nach dem Worten: nomine
Digitized by
Google
22 C. P. CASPAHI. [No. 4.
am Schluss einiger Abschnitte^ und von C. I6.2 — Auch noch
einem dritten Interpunktionszeichen , begegnen wir an einigen
Stellen: 12, 16 (apud ipsum imperium et fortitudo, Et disciplina
et intellegentia), 12, 17 (qui ducit consultores captiuos, ludices
autem terre in pauorem misit), 12, 19 (qui emittit sacerdotes
captiuos, Et potentes terre euertit),^ am Schlüsse von C. 31 (31,
40), wo wir den Punkt oder das Interpunktionszeichen ; erwarten,
und 35, 11 Schluss (uolatilibus caeli sapientiorem me fecit, Ibi
clamabunt etc.).*
2. In Bptreff der Aussprache des Lateinischen im
Hiobtext ist Folgendes zu bemerken.
Sowohl e und i als und u werden in demselben sehr
häufig mit einander vertauscht,^ wodurch nicht ganz selten der
iob und vor den Worten: erat homo ille und in 2, 10 nach dixit ad
eam und vor tamquam una de stultis mulieribus begegnet es uns
wohl. Doch sieht das Interpunktionszeichen an diesen beiden Stellen
fast wie : aus.
^ Der Abschnitte in C. 3, 16—17 und C. 26. Am Schlüsse fast (s. ob.
S. 20 Anm. 2) aller übrigen findet sich der Punkt.
2 Von C. 16 und den ersten Worten von C. 17. S. Anm. 1 zu C. 17.
8 Die drei Stellen gehören dem ersten von den kleinen Stücken des
Textes an, die von der zweiten Hand herrühren (s. ob. S. 16), dem
Stücke in 12, 8 (ut tibi pisces maris) — 25 (tract abunt tene). Neben
, treffen wir in diesem Stücke doch auch den Punkt an.
* Noch sei bemerkt, dass uns an zwei Stellen, 34, 34 f. und 37, 5,
statt eines von den drei besprochenen Interpunktionszeichen (. ; ,)
ein viertes^ begegnet (et uir sapiens audiet uerbum meum^ lob
autem non in sapientia locutus est, — tonabit fortis in uoce sua
mirabiliter; fecit enim magna).
^ Beispiele: accederunt 2, 10. 11, omnipotentes 5, 17, deluculo 8, 5,
8, 5, aures 13, 1, regiones 32, 2, delecta 35, 15. 36, 9, legavit 36, 13,
indeca 38, 4 f. acciderunt, omnipotentis, diluculo, auris, regionis, de-
licta, ligauit, indica; sedis 2, 9, sermönis 8. 10. 12, 11, contumiliose
16, 26, sepiliar 17, 1, erubiscitis 19, 3, temptationis 19, 29, loquilla
33, 1, tinere 34, 14, fremerit 38, 8 f. sedes, sermones, contumeliose,
sepeHaf, erubescitis, temptationes, loquela, teuere, fremeret ; — multus
4, 3, demulientur 4, 9, stultus 5, 3, impius 16, 11, rupore 21, 23, con-
sulamini 21, 34, cognuscam 23, 5, obuului 38, 9 f. multös, demolientur
stultos, impios, robore, consolamini, cognoscam, obuolui; con 3, 14,
loteas 4, 19, inponitum 10, 14 repotetur 13, 5, uultorum 15, 23, domos
21, 9. 30, 6, commotatio 28, 17, nobis 37, 11 f. cum, luteas, impuni-
tum, reputetur, uulturum, domus, commutatio, nubes. Öfter hat der
V
Schreiber durch übergeschriebenes v o in u corrigiert (quaecomque
Digitized by VjOOQIC
1893.] BAS BUCH HIOB. 23
Schein von Textfehlern entsteht.* Ebenso werden e und ae, ae,
^, sowie auch e und oe und i und y (y) in ihm mit einander
vertauscht, e und ae, ae, § ausserordentlich oft.* Auch u für i
vor einem anderen u finden wir zwei, drei Mal in ihm.'
Characteristisch für unseren Text ist die ausnehmend
häufige und zum'Theil sehr auffällige Vertauschung von b mit
p und p mit b, g mit c und c mit g und d mit t und t mit d.*
1, 12, nomerati 15, 20, fororem 20, 23, innomerabilia 22, 5, proden-
tiam 32, 11).
* So z. B. in concrescet 7, 5, consistet 8, 12, perduoet 9, 5, dices 33,
9 f. concrescit, consistit, perducit, dicis; tangit 5, 19, loquitur 9, 20,
restituit 22, 28, dicis 22, 29, perdit 31, 12 f. tanget, loquetur, resti-
tuet, dices, perdet; — nobis 37, 11 f. nubes.
^ Beispiele : asine, quingente 1, 3, que 2, 4, tenebre 3, 4, egros 4, 4, bec 5, 27,
estimaui 30, 1. 19, equaliter .37, 18 f. asinae, quingentae, tenebrae, aegros,
baec oder bgc, aestimaui, aequaliter; cottidiae 1, 4, faciae 1, 12,
aciae 15, 24, praeces 17, 2, deuoraet 18, 13, faciaet 22, 17, aeuertit
24, 22, trabae 28, 18, impiae .34, 8, uulneraetur 36, 14, caelat 38, 2 f.
cottidie, facie, acie, preces, deuoret, faciet, euertit, trahe, impie, uul-
neretur, celat; — fedus 5, 23 f. foedus, cepit 13, 15 und ceperit 24,
23 f. coepit und coeperit, prohemium 27, 1 f. proboemium (prooemium)
lind coetum 3, 8 f. cetum; — mirmicoleon 4, 11, putiri 20, 17, abisus
28, 14, clamide, ippocritam, ippocrite 34, 30. 36, 13 f. myrmico-
leon {jiVQfirjHoUoyv), p(b)utyri, abys(s)us, c(cb)lamyde, (b)ypp(p)ocritam,
(b)ypp(p)ocrite(ae); — elyfaz 15, 1. 22, 1, styrpe, styrpibus 15, 30.
31, 8. 28, 9 (30, 7 sturpibus), cybo, cybum 24, 6. 34, 3, Opyr 28, 16 f.
eLLfaz, stirpe, stirpibus, cibo, cibum, opbir.
^ In mensuum 3, 6. 21, 21 und ossuiim 33, 19. Vgl. über mensuum
und ossuum Neue,' Formenlebre der lat. Spr. I 259 f. und .349.
^ Wir begegnen in ibm teneprescant§3, 9, lapia 8, 21, obproprio 10, 15
und 31, 30, suplime 11, 8, compuret 15, 34, coipe 18, 2, colupri 20,
16, putiri und putirum 20, 17 und 29, 6, opoediemus 21, 15, rupore 21, 23,
aputatur 23, 6, propauit 23, 10, pracbium 26, 2, supter 28, 5, erupui
31, .34, tripuat 31, 35, Paracbibel 32, 2. 6 und inopedientes .36, 12 f.
tenebrescant, labia, obprobrio, sublime, comburet, co(b)ibe, oboediemus,
ru(o)bore, abutatur, probauit, bracbium, subter, erubui, tribuat, Bara-
chibel und inobedientes, und umgekebrt benetrauit 4, 5, labidibus
5, 23, sabor 6, 6, pubiUum 6, 27, obstubefacis 7, 14, ob'vimum 13, 9,
erubisti 15, 13, probe 17, 12, abut 19, 4, labilli 21, 33, stibula 24, 24, obsti-
buerunt 26, 11. 32, 15, labides 28, 6, tbobatium 28, 19, percibe 33, 1,
pricibibus und princibibus 34, 18 f., obstubiscit 36, 28 und stebitum
37, 2 f. penetrauit, lapidibus, sapor, pupillum, obstupefacis, Optimum,
erupisti, prope, apud, lapilli, stipula, obstipuerunt, lapides, topazium,
percipe, principibus, obstupiscit und st(r)epitum; — iuca 1, 3. 14,
co9.culasti 10, 10, calicosam 10, 21, detecat ^0, 27, calico 23, 17. 27, 20,
Digitized by
Google
24 G. P. CASPA&I. [No. 4.
Sie erinnert lebhaft an die Vertauschang derselben Consonanten
im Munde der heutigen Sachsen und zeugt dafür, dass der
Schreiber jedenfalls ein Germane und nicht etwa ein Iroscote
gewesen ist. Einige Male hat er übrigens das falsche p und b
in das richtige b und p und ein Mal das falsche t in das rich-
tige d corrigiert.^
Neben der soeben besprochenen Vertauschung tritt im Text
auch die von b mit u (v) und u (v). mit b, und von u (v) mit f
auf, insbesondere die erstere.* Beide rufen gleich der Ver-
tecumen 24, 8, adrocanttim 28, 8, cuttori 29, 10, oauisi sunt 29, 22,
inniorata 30, 30, cauisus 31, 29, curtore * 33,- 2, custabit 34, 3, com-
puncuntur 36,* 25, fricus 37, 9, cubemaculis 37,^12 und procredi 38,.
8 f. iuga, coagulasti, caligosam, detegat, caligo, tegumen, adr(rr)o-
gant^ijum, guttori, gauisi sunt, innigrata, gauisus, guttore, gustabit,.
compunguntur, frigus, gubemaculis und progredi, und umgekehrt
pagata 5, 23, uagate 6, 28, drago 7, 12, ortiga 31, 40 und emarguit
33, 19 f. pacata(e), uacate, draco, o(u)rtica und emarcuit; — timitti»
7, 19. 9, 28, tegluttierit 8, 18, tuplex 11, 6, sorte 11, 15. 14, 4, exci-
tatur 14, 7, tenuo 14, 14, tentibus 16, 9. 19, 20, abut 19, 4, te 19, 22,
autaciam 17, 9, timisisti 22, 9, temulita 22, 20, 24, 24. 32, 2, letat 20,
26, timittam 27, 6 und tabis 35, 7 f. dimittis, degluttierit, duplex,
sorde, excidatur, denuo, dentibus, apud, de, le(ae)dat, dimisisti, de-
mu(o)lita, dimittam und dabis, und umgekehrt capad 2, 7. 12. 29, 3,
ad 2, 10. 19, 18, adque 8, 14. 14, 8. 13. 19, 15. 21, 13. 30, 24, dormenta
10, 17, quodquod 12, 6, quod 13, 23, arguat de os tuum 15, 6, dere-
brabor 16, 6, sumad 17, 9, detigerit 20, 6, dua 22, 27, quando 25, 6,
uelud 27, 16, induiti 29, 21, detigi 31, 7, cadad 33, 18, dabescant 33,
21, nosmedipsos 34, 4, nuntiared 36, 33 und decum 38, 12 f. caput,
at, atque, tormenta, quotquot, quot, arguat te os tuum, terebrabor,
sumat, tetigerit, tua, Iquanto, uelut, intuiti, tetigi, cadat, tabescant,
nosmetipsos, nuntiaret und tecum.
In apundantes 21, 9, preuis 11, 3, labide 31, 24, Auripus 33, 31, sorte
9, 31. In preuis, labide und Auripus hat er ausserdem den falschen
Consonanten durch zwei Punkte cassiert (pjeuis, lab'ide, auripus .
Wir finden in ihm clamauit 6, 5, degerminauit 8, 19, auortit 21, 10,
considerauit 33, 14, orauit und intrauit 33, 26, increpauit 33, 27, dis-
si(e)minauit 37, 11, repleuitur 8, 21, impleuit 33, 24, uua acerua 15,
33 f. clamabit, degerminabit, abortit (st. abortat), considerabit, reno-
uabit, orabit, intrabit, increpabit, dis8i(e)minabit, replebitur, implebifc
und uua acerba und umgekehrt turbabit 19, 6, perturbabit 23, 16, festi-
nabit 31, 5, c(g)ustabit 34, 3 f. turbauit, perturbauit, festinauit, c(g)u-
stauit; -— ferax 2, 3, fetuste(ae) 21, 11, finxerunt 30, 12 f. uerax, ue-
tuste(ae), vinxerunt, — In Opyr f. Ophir 28, 16 liegt eine Ver-
tauschung von ph mit p vor; vieUeicht auch in pacies f. facies 7,
18 eine von f mit p.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 25
tauschuDg von i mit e und e mit i und von o mit u und u mit
den Schein von Textfehlern hervor.
Wenn im Text ti vor Vocalen (a, o, u, e) häufig ei und
umgekehrt ei (einmal auch zi) vor solchen häufig ti geschrieben
ist,^ so beruht dies darauf, dass beide, ti und ci, zur Zeit, als
er, und da, wo er entstand, wie zi ausgesprochen wurden.
Der Hauchlaut h wird im demselben oft abgestossen, und
zwar sowohl iu der Mitte als im Anfang der Wörter.^ Aber
ebenso oft tritt er in ihm zu Vocalen, zu denen er nicht gehört,
hinzu, und das gleichfalls nicht nur im Anfang, sondern auch in
der Mitte der Wörter.^
Hie und da begegnen wir in unserem Text Abstossung des
t der Endung der dritten Person Plur. der Verba, unt> Sichere
Beispiele von Abstossung des m am Schluss der Wörter liegen
dagegen in demselben nicht vor.^
' ti ist vor Vocalen ci geschrieben in innocencia 2, 3, erudicionem 20,
3. 32, 7, maUcia 20, 12, causaciones 23, 5, plantaciones 24, 18, spiracio
27, 3, commutacione 28, 15, prefacionem 29, 1, saciemur 31, 31, precio
31, 39 mid inspiracio 33, 4, — ci und zi vor Vocalen ti in ferr(r)o-
tientes 5, 22, glatia(e)8 6, 17, ueratium 8, 21, iuditio 13, 6. 34, 5. 35,
1, mendatium 16, 8. 24, 25, fatiae(e) 18, 17, aditiam 34, 32 und tho-
batium (f. topazium) 28, 19. — Ob presepe tibus (presepetibus) f. pre-
sepe cibus 6, 5, sulti f. sulci 31, 38 und Butites f. Buzites oder Bu-
cites 32, 2 (32, 6 Bucitis) auf einer Vertauschung von ci, zi mit ti
oder einem Schreibfehler beruht, ist zweifelhaft.
r
2 So in ostes 1, 15, orum (nihilorum, nihil orum) 4, 12, orro, orruerunt 4, 14
f., erba, erbarum 5, 25. 8, 12. 30, 4, abitabitur, abitet, abitabam, abita-
cuHs 18, 4. 15. 29, 25. 20, 25, ilaritate 22, 26, ereditas 31, 2, umeri,
umerus, umeros 31, 20, 22. 36, ospis 31, 32, ordeo 31, 40, ippo(hypo)-
critam, ippocrite(ae) 34, 39. 36, 13, ora 36, 28; exauriatur 5, 6, sub-
traitis, detraitis, protraet 13, 9. 19, 3. 20, 15, coip(b;e 18, 2, inonorati
30, 5.
3 So in habundauerun(t), habundarent, habundantia 3, 18. 29, 5. 6,
honer(i) 7, 20, habüt 14, 10. 20, helate 15, 20, hab 25, 2; prohelio 5,
20, abhominabilis, abhominati 15, 16. 19, 19. 30, 10, nüulhominus 16,
6 (13, 10 nihhominus), prohemium 27, 1, Parachihel 32, 2. 6.
* So in habundauerun 3, 18, parauerum(n) 15, 28, cognouerun 19, 13,
sun 21, 24. 27, 11, sciun 36, 28. — Ob t auch in es 18, 21 (et hie es
locus) abgestossen ist, oder ob dort ein Schreibfehler vorliegt, will
ich dahingestellt sein lassen. In cognoui f cognouit 38, 12 haben
wir einen durch das vorangehende constitui herbeigeführten Fehler.
ö In prolapsu 3, 16, conspectu 16, 20, testamentu 31, 1 und que scörum
(quescörum) ist aller Wahrscheinlichkeit nach nur das Abbreviatur-
Digitized by
Google
26 C. P. CASPAEl. [No 4.
Bisweilen ist in ihm ein einfacher Consonant verdoppelt,
bisweilen umgekehrt ein doppelter vereinfacht.*
Zwischen ii und ie ist einige Male zur Vermeidung des
Hiatus ein g eingeschoben;^ ii ist ein paarmal in i zusammen-
gezogen;^ in ie ist einmal i zu g verhärtet,^ und ein paarmal
zeichen ausgelassen (s. ob. S. 19 Anm. 2). Inuice st. inuicem in
ab inuice 4, 11 ist wohl durch ab herbeigeführt. Ante conspectu 16,
20 f. ante conspectum, ad morte 13, 21 f. ad mortem- und per cir-
cuitu 37, 12 f. per circuitum können auch An tiptosen sein (vgl. die
Antiptose in domino f. in dominum 2, 9) oder ihren Grrund in Weg-
lassung von " haben. Mouere f. mouerem in labia mouere 16, 5
dürfte nur auf einem Schreibfehler beruhen. Endlich in anima meam
f. in animam meam 33, 28 ist das m von animam und das von meam
höchst wahrscheinlich durch ein m ausgedruckt (s. ob. S. 17 Anm. 6 . —
r
Ob in orro (das r am Schluss nachträgliche Correctur des Schreibers)
und tremo 4, 14 Abstossung von r oder ein Schreibfehler vorliegt,
ist .nicht ganz klar. In supe f. super 15, 29 ist, wie kaum zu be-
zweifeln, das Letztere der Fall. Der Text hat sonst überall super.
Was respodebo 13, 22, cobustus 16, 16 und pricibibus 34, 18 betrifft,
so können in diesen Wörtern n und m zwar ausgestossen sein ; aber
neben dieser Möglichkeit stehen doch noch eine zweite und dritte :
Weglassung des Abbreviaturzeichens und ein Schreibfehler (vgl.
ob. S. 19 Anm. 2). Dagegen haben wir in postratione f. prostratione
16, 14 concidit f. conscidit 1, 20, cognocet f. cognoscet 7, 10 und
dicede f. discedo 21, 14 wohl Auswerfung von r und s anzunehmen,
während stebitum f. strepitum 37, 2 und fumentum f. frumentum
37, 11 wahrscheinlich nur Schreibfehler sind. Sicher ist s ausge-
worfen in exurrexi f. exsurrexi 4, 16, expectans, expectaui f. exspec-
tans, exspectaui 7, 2 f, expoliaberis f. e;xspoliaberis 11, 15 und ex-
tincta f. exstincta 16, 15; hingegen ist eg umgekehrt eingefügt in
exsuit f. exuit 19, 9 und exsiet f. exigit 34, 33.
Das Erstere ist der Fall in cottidiae(e), cottidiani 1, 3. 7, 1, comme-
debant, commedunt, commedi 1, 13. 18. 31, 17, ferrot(c)ientes 5, 22,
loquella, loquilla 7, 6. 17, 6. 33, 1, uellit 9, 3, apperuit 27, 19, querel-
lam 33, 10, multittudo 33, 19, ippocritam, ippocrite(ae) 34, 30. 36, 13
und vielleicht auch in repelli f. repuli 7, 15 und proferretis f. pro-
fertis 13, 7, das Letijtere in sagite 6, 4, confesione 8, 21, consumatis,
consumata, consumationem 14, 14. 19, 27. 26, 10, sapiri 28, 6, comen-
dauit 28, 23, cesuerunt f. cessauerunt 32, 1, abisus, abysus 28, 14.
36, 16.
In impigissime f. impiissime 34, 18, esurigentium f. esurientium 24,
10 und introigerunt f. introierunt 37, 8.
In perit f. periit 4, 11 und abit f. abiit 19, 10. Vgl. Neue, a. a.
0. II, 522.
In pergebat f. periebat 30, 2.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 27
ist umgekehrt ige in ie erweicht.^ Auch ein Paar Beispiele von
Einschiebung eines Vocals kommen vor.^
II. In kritischer Beziehung.
Was den Hiobtext im Cod. Sangall. in kritischer Beziehung
betrifft, so ist zuvörderst zu bemerken, dass die Asterisken und
Obelen, welche Hieronymüs aus dem hexaplarischen Text des
Origenes, nach dem er das Buch übersetzte (s. Hier., Ep. CVI.
Ad Sunniam et Fretelam, n. 2), herübergenommen hat, und die
in den beiden anderen Handschriften, in denen uns seine Ueber-
setzung desselben aus dem Griechischen noch vorliegt, dem Cod. |
Bodlejanus und dem Cod. Turonensis, beibehalten sind, in ihm
nicht angetroffen werden, was, wie nicht zu bezweifeln, auch in
dem mit ihm parallelen Cod. (s. ob. S. 14) der Fall gewesen ist.
In den Kreisen, in denen die beiden Sanct Gallener Hand-
schriften entstanden sind, oder in denen, welchen ihre Vorlage
oder ihre mittelbare Quelle angehört hat, hatte man weder
Interesse an jenen kritischen Zeichen, noch das rechte Verständ-
niss für sie. Man fand sie beschwerlich und verwirrend, sowie
für den praktischen Zweck, zu dem man das Buch las, unnöthig.
Aus ähnlichen Gründen wurden sie ja auch in den Abschriften
von Origenes's hexaplarischem Text des griechischen Originals
selber bald vielfach ausgelassen und wird in Augustins „Anno-
tatiüues in lobum", in welcher Schrift der Hiob nach Hiero-
nymus^s Uebersetzung der alexandrinischen Versiim ausgelegt
ist, nirgends auf sie Rücksicht genommen.
Demnächst drängt sich unseren Text in der angeführten
Beziehung betreffend die Wahrnehmung auf, dass derselbe —
auch nach Abzug der nicht wenigen Fälle, worin nur eigen-
thümliche Schreibung oder Aussprache vorliegen^ — an einer
1 In abierunt f. abigerunt 24, 3 und in exsiet f. exsiget (exigit) 34, 33.
2 ageressus f. agressus 30, 21 (s. doch, die Anm. z. Worte) und strui-
thionum f. strutliionum 30, 29. In proecisti f. proiecisti 30, 22 ist
dagegen ein Vocal, i, ausgeworfen.
3 S. ob. S. 17 Text und Anm. 5 und Anm. 6, S. 18 Anm. 1, S. 22
Text und Anm. 5, S. 23 Text und Anm. 1 und S. 24 Text und
Anm. 2.
Digitized by
Google
28 C. P. CASPAKI. [No. 4.
Unzahl nicht nur von Schreibversehen, sondern auch von Fehlern
verschiedenster Art leidet,^ indem er von des Lateinischen wenig
kundigen und dazu sehr flüchtigen und nachlässigen Abschreibern'
herrührt.^ Trotz seiner ausserordentlich vielen Fehler, von denen
* Ich will von denselben nur die Auslassungen (ganzer Sätze oder
mehrerer oder zweier Wörter oder einesJWortes oder eines^Theiles eines
Wortes) und Wiederholungen (zweier Wörter oder eines Wortes
oder eines Theiles eines solchen) anführen, hinsichtlich aller übrigen
auf den unten abgedruckten Text und die Anmerkungen zu ihm ver-
weisend. — Es ist in unserem Text ausgelassen 1, 5 Schluss und 1, 6 AnfJ
diebus. factum est autemillis (per Homoeoteleuton; 5. — sie faciebat
lob Omnibus diöbus. factum est autem illis diebus), 2, 9 uxor
sua, 2, 12 in caelum, 3,9 ra noctis (side iUius st. sidera noctis illius),
4, 20. 15, 22 und 22, 23 a, 5, 9 in (uestigabilia st. inuestigabiUa), 7,
11 loquar, 7, 13 ad, 8, 5 precare, 8, 22. 15, 9. 17, 1. 21, 10 und 27, 19
non und 20, 18 non est, 9, 16. 18, 2 und 23, 13 et, 10, 1 in uita mea,
10, 14 autem, 10, 17 in, 16, 7 dolor, 17, 2 adhibe (bo st. adhibebo),
18, 10 et captio eius in semitis (Aug. semita), 18, 19 sit, 19, 3 fecit,
20, 17 cturam (mul st. mulcturam), 20, 29 eius, 22, 18 ipse, 24, 7
dormire, 27, 5 Schluss und 27, 6 Anf. meam a me iustitiam (per Ho-
moeoteleuton; nee separabo innocentiam meam a me. iustitiam
meam tenebo\ 27, 22 enim, 29, 11 me et oculus uidens me decli-
nauit, 29, 16 iudicium, 31, 25 in innumerabilibus posui, 32, 15 (grösster
Theil) und 16 non responderunt ultra, difecerunt ab eis sermones.
quia ergo expectaui, et non sunt locuti, et steterunt et (per Homoeo-
teleuton; non responderunt ultra, defecerunt — et steterunt
et non responderunt ultra\ 33,6 ex, 33, 23 !li (ange st. angeli),
34, 16 uocem und meorum, 34, 17 ma (los st. malos), 34, 32 me, 34,
35 sunt, 35, 7 si,^ 35, 15 cognomt und 37, 20. faciam. — Wiederholt
ist im Texte 2, 12 und 5, 19 non, 5, 19 a morte (aus dem a morte
in 5, 20 heraufgekommen), 7, 1 ut (ututrumne\ 9, 23 nequa (nequa
nequam), 9, 25 qur (qur Cursore), 14, 8 iterum laus V. 7 eingedrungen),
15, 15 natus, 15, 25 et (aus dem unmittelbar Vorangehenden ein-
gedrungen), 18, 13 eius matura, 18, 14 eius, 19, 15 me imd 36, 4 inte
(inte intellegis}.
* Wir sagen Abschreibern, denn er ist, wie wir ob S. 16 gesehen
haben, das Werk zweier Hände, einer, von der fast der ganze her-
rührt, und einer, von der einzelne kleine Stücke herstammen.
8 Manche Fehler werden sich übrigens natürlich schon in dem Exem-
plar vorgefunden haben, aus welchem er stammt, und ein Theil von
diesen wird noch weiter in der Zeit zurückgehen. Einer und der
andere Fehler ist nachweislich sogar uralt. S. weit. unt.
Noch wollen wir bemerken, dass der Abschreiber eine nicht
ganz geringe Anzahl von Schreibversehen und Fehlem selber corri-
giert hat. Wir geben hier einen nach der Art der Fehler und der
Weise, in der er sie corrigiert hat, geordneten Ueberblick über diese
Correcturen. 1. Correcturen durch Ueberschreibung eines ausgelas-
Digitized by
Google
1898.] DAS BUCH moB. 29
sich übrigens nicht wenige schon ohne und noch viel mehrere
mittelst Vergleichung der Texte der beiden anderen Handschriften
senen Buchstaben oder einer ausgelassenen Silbe oder eines ausge-
n r t
lassenen Wortes (vgl. ob. S. 18): contigerut, 1, 22, orro 4, 14, teglutierit
a i i fanc i
7, 18, accipit 7, 20, urgam 8, 34, andre 11, 2, protius 11, 8, habusti
i i g i
14, 13, audme 15, 7, sangunem 17, 18, expunatus, 17, 7, qua 19, 25,
n 1 li n ra
maneat 20, 26, incupabilis 22, 19, humiaueris 22, 23, no 24, 21, sepabo
i me ne c
27, 5, iudico 29, 14, considerauerunt 30, 20, non 31, 15, absondi 31,33,
i n n
at 32, 6, fuerit 36, 9, adita 37, 4. Einmal, in pluua, ist der ausge-
i
lassene Buchstab unter die Zeile geschrieben, und in einigen Wör-
tern (s. dieselben ob. S. 22 Anm. 5) ist die Vertauschung von u mit
o in der Aussprache durch über o gesetztes v corrigiert. 2. Oorrec-
turen durch Ueberschreibung eines ausgelassenen Buchstaben mit
einem Punkt vor ihm und einem Punkt an der Stelle, wo er aus-
gelassen ist, oder eines ausgelassenen Wortes bloss mit einem Punkt
.m
an der Stelle, wo der Schreiber es ausgelassen hat (ani. aduertisti
in,
2, 3, arguens. 15,3). 3. Correcturen durch Cassierung eines irrig
hinzugefügten Buchstabens mittelst eines Punktes über oder
eines Punktes über und eines Punktes unter demselben oder
zweier Punkte über und zweier unter ihm (loquentes 1,
17, est 7, 21. 13,27 und 15, 7,[rogabamt 19, 17, 6 28, 20, adaiecit 29, 1
peditio 29, 13, dedit 31, 17, sciant 37, 7; leonums 4, 11. consecutuss
7, 2; impiee 10, 15, leoe 10, 16) und Correcturen durch. Cassierung
eines irrig wiederholten Wortes oder Worttheils mittelst eines Punktes
oder zweier Punkte oder mehrerer irrig wiederholten Wörter mit-
telst einer Beihe von Punkten darüber (mea 23, 2, plaudet et 27,
23; et per somnia 7, 14). 4. Correcturen durch Cassierung eines
falschen Buchstabens mittelst Setzung des rechten über und eines
t
Punktes unter oder über denselben (soluente, d. i. soluet te, 5, 21,
a es.*
eos 11, 23, sapientiorum 35, 11, quid 35, 3) oder auch bloss mittelst
Setzung eines Punktes über ihn (criminä f. crimine 8, 21, mulierös f.
mulieris 24, 21). Hieher gehören auch die beiden Correcturen pu-
pillomrum (Cassierung von m und ~" durch den Punkt neben diesem)
24, 3 und iustüs (Cassierung von ~ durch den Punkt darüber). 5.
Zu allen diesen Correcturen des Abschreibers kommen noch die ob.
S. 24 Anm. 1 besprochenen. — Correcturen von fremder, späterer Hand
finden sich im Text nur in C. 28 an drei Stellen 1^28, 6 aggeres
(falsche Correctur), 28, 16 uro (unnöthige Correctur; s. die Anm. z.
a
St.) und 28, 19 compotur.
ta
Digitized by
Google
30 C. P. CASPABI. [Nö. 4
und der Gitate in Augustins ^Annotationes in lobum", sowie
auch des griechischen Originals und der hexaplarisch-syrischeu
Uebersetzung mit Leichtigkeit erkennen und berichtigen lassen — ,
trotz seiner ausserordentlich vielen Fehler hat er, wie wir weiter
unten zeigen werden, an zahlreichen Stellen das richtige be-
wahrt, zum Theil allein, und ist er daher von nicht geringer
Bedeutung für die Herstellung des Textes der in Rede stehenden
Uebersetzung, was sich von einer Handschrift so hohen Alters,
wie der Cod. Sangallensis, ja auch schon von vornherein er-
warten lässt.
Suchen wir ferner das Verhältniss zu bestimmen, in dem
unser St. Gallener Text zu den beiden anderen Texten, dem im
Cod. Bodlej. und dem im Cod. Turon., steht, und vergleichen wir
zu dem Ende die drei Texte mit einander, so zeigt es sich bald^
dass die beiden letzteren Texte mit einander ungleich verwandter
sind, als es der erstere mit ihnen ist.
Der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. haben eine nicht
ganz geringe Anzahl von Auslassungen eines oder mehrerer
Wörter oder eines ganzen Satzes, einen und den anderen Zus^atz
und eine grosse Menge von zum Theil recht aufflllligen Wort-
fehlern mit einander gemein.
In 1, 19 vermissen wir in beiden nach subito spirüus magnus
irruit a ieserto et tetigit quaiuor angudos domus et mit die Worte
domus (et mit -.domus) super liberos tuos, et mortui sunt, in 2, 9
zwischen Ucee eocpecto und paruo die Worte adhuc tempore und
zwischen et und öberrans das Wort ego {et ego, öberrans), in 3,
22 nach et gaudio afficiuntur die Worte si impetrent, in 7, 20 vor
ego peccaui das Wort si, in 21, 10 zwischen et mittunt sicut und
infantes suos das Wort oues {et mittunt sicut oues infantes suos),
in 22, 14 vor non uidebilur das Wort et, in 26, 10 nach usque
ad consummationem luds die Worte cum tenchis, in 27, 12 zwischen
quia und uana loquimini das Wort uane (quia uane uana h-
quimini), in 30, 1 nach nunc monent me minores, tempore, quonmi
spemebam parentes die Worte quos non aestimaui similes esse
canibu^s gregum mearum, in 33, 13 nach iudicium das Wort
meum, in 33, 23 vor angeli mortiferi das Wort miUe, in 34, 15
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 31
zwischen unde und fonnatus est das Wort et {unde et farmattis
est), in 36, 21 zwischen in eis und iudicabit das Wort enim (in
eis enim iudicabü) und in 38, 6 nach qui misit lapidem angu-
larem die Worte super eam.
In beiden Codd. ist 2, 12 zu spargenies das Wort singuli
(spargenfes singuli puluerem) durch Einfluss des Vorangehenden
sdndentes singuli uestimenta stca, in 21, 19 zu defidant filii eins
das Wort deus (deus, defidant etc.) und in 26, 7 zu suspendens
terram super nihilum die Glosse in aerem hinzugefügt,^ und in
26, 11 zwischen columnae und caeli durch Einfluss des Voran-
gehenden fisque ad consummationem luds das Wort luds einge-
schoben (colummie luds caeli).
In beiden Codd. steht in 1, 20 proddens in terram (lob)
orauit st. adorauit, 2, 9 tempore uero muUo iniecto st. in-
teriecto, ebds. qui me nunc agunt st. angunt 2, 11 Et audie-
runi tres amid das omnia mala, quae accederunt ei, conuenerunt
(Cod. Bodlej. conueneruntque) st. Ut autem audierunt — , con-
uenerunt, 2,13 uulnera eins atrocia et magnum dolorem ualde
st. uulnus dus atrox et magnum ualde^ 3, 2 in qua dictum
est st. inqua dixerunt, 3,4 nee inueniat eam st. nee ueniat
in eam, 3, 13 nunc itaque dormiens quiescerem st. nunc ufique
etc.j 3, 14 qui gloriabantur in malis st. qui gloriahantur in gla-
diis, 3, 21 non contigit Ulis st. non contingit Ulis, 3, 24 ge-
mitus ad dominum st. gemitus adest, 4, 6 dmplidtas uitae
st. dmplidtas uiae, 4, 10 gladius draconum st. gaudium dra-
conum, b, 4 ante ianuas impiorum st. ante ianuas infirmorum
(infimorum?), 5, 11 infirmos st. infimos, ebds. impeditos
st. perditos, b, 16 iniquus öbstruatur st. iniqui os öbstruatur,
5, 18 dolorem fadt st. dolore facü, 5, 20 de manu inferni
st. de manu ferri, b, 21 ^leque timebis, neque superuenient mala
8t. neque iimebis quae superuenient mala, 6, 2 sermones meos
ponat in statera st. dolores meos ponat in statera, 7, 8 nonne
cognoscet st. non me cognoscet, 8, 13 nouisdma hominum st.
nouisdma omnium, 9,28 neque homines st. nequam homines,
1 In Augustins „Annotationes in lobum** erscheint in aerem mls solche.
/Google
Digitized by ^
32 c. p. CASPABi. [No. 4.
9, 31 in sorde me tinxit st. in sorde me tinxisti, 10, 8 fe-
cerunt me et finxerunt me st finxerunt me et fecerunt,
10, 20 attere me st. patere me, 11, 9 longior a spatio uel
aliitudine maris st. latitudine maris, 11, 12 nutat st.
natatj 12, 4 uenit ad rismm st. uenit in derisum, 12, 8 et
narra terrae st. enarra terrae^ 15, 20 omnis uita impii in^
solitudine est st. in sollicitudine est, 15, 32 germen eius
non uidebit (Cod. Turon. uidebitur, weitere Abweichung) st.
germen eius non uirebit, 16, 6 non deleho uuJnere (Cod. Tur.
uulnerä) st. non dolebo uulnere, 16, 10 percussit me ingens
St. in genis, 16, IS terra ne [operiat (Cod. Bodlej. nee pe-
reatj weitere Corruption) st. terra ne operias, 17, 8 iustus
atitem super inimicum consürgat %t. iustus auiem super ini-
quum consürgat, 18, 7 capiant infirmi subsiantiam eius st.
capiant infimi substantiam eius, 18, 10 absconditus est super
terram funiculus eius st. absconditus est in terra funiculus
eius, 18, 18 et pellatur de lumine in tenebras st. expellatnr
de lumine in tenebras, 19, 12 circumdederunt st. circum-
seder unt, 20, 10 fiUos eius \disperdat impius st. disper-
dant infimi, 20, 16 furorem draconum mulcebit st. mul-
gebit, 20, 18 quae egerunt ut durum quid st. quae erunt ut
durum quid, 20, 23 pluit super eum dolorem st. dolores, 21,
10 et mittunt st. emittunt, 21, 16 errant autem in manibus
eorum bona st. erant enim etc., 24, 12 de domibus ui (Cod.
Bodlej.' M im) eiciebantur st. de domibus suis eiciebantur, ebds.
anima uero paruulorum in gemiHu ualde st. ingemuit ualde,
26, 8 non est^(est fehlt im Cod. Bodlej.) ab eo st. sub eo, 27, 8
si forte soluatur st. sl forte salvatur (oder saluetur), 28, 3
lapis tenebrae et umbrae mortis ^t, umbra mortis, 28, 4 firmati
sunt ab hominibus st. inff^rm\ati etc., 28, 5 super eam uersus
est quasi ignis st. subter etc., 28, 6 et aurum eius agger
est (Cod. Bodlej. aggere, was wohl agger e, est zu lesen ist)
st. et aggeres (wohl agger es f. est) aurum ei, 28, 18 et
trahes sapientiam st. et trahe sapientiam, 28, 24 omne, quod
est sub caelo perfecit st perspi\cit, 29,2 dominus st. deus,
29, 7 cum exirem mätutinis st. matutinus, 29, 12 cui non
Digitized by
Google
93 1 DAS BUCH fliOB. 8ä
erat adiutorium st. adiutor, 30, Spropkr angustias st.propter
angustiamj 30, 5, inhonorati et subiecti st. inhonorati et abiectiy
30, 11 aperiens enim pharetram suam affixit me st. afflixit
me, 31, 7 si defluxit pes mens de uia st. si deflexit etc, 32,
22 me tineae edant st. edent, 33, 15 per somnum st. j)er 50m-
nium, 33, 27 castigaui etpeccaui st. castigauit, utpeccaui, 34, 8
we^we ommno j)ar cew5 eorum, quifaciehant iniquitatem st. wögwe wero
particeps eorum etc, 34, 13 gwts e.v/, qui reficit orhem sub caelo?
st. quis est qui feci t eic? 34, 16 qnod si non es commotus st. com-
monitus, 35, 14 eos qui faciunt iustitiam st iniustitiam,
36, 16 äbyssus effusi subter eam st. dbyssus effusio subter eam,
36, 20 noli extollere per noctem st. noli extrahere per noctem,
36, 23 quis est qui dicat: egit inique? st. egit iniqua, 36, 29
aeqite ad tabernaculum extendit eam st. aeque ut tabemaculum
etCj 36, 30 ecce effundit super eum lucem suam st. ecce dif-
fundit super omnia lucem suam, 37, 7 m manu omnis hominis
Signatur st. signat, 37, 9 et de promptuariis frigus st. et de
promontoriis frigus, 37, 11 et frumentum irrigauit nubibus st.
nubes, 37, 17 tua uero stola eä ualida st. calida.
Von allen diesen dem Cod. Bodlej. und dem Cod. Turon.
gemeinsamen Auslassungen, Zusätzen und Wortfehlern, zu wel-
chen letzteren noch eine bedeutende Anzahl in dem Voran-
gehenden nicht angeführter hinzukommt, findet sich im Cod.
Sangall. Nichts; er hat hier fast überall das Richtige,
während umgekehrt von seinen vielen Auslassungen,
sowie von den in ihm vorkommenden Wiederholungen,^
auch nicht eine, und von seinen ausserordentlich zahl-
reichen Wortfehlern verhältnissmässig nur sehr wenige
in ihnen angetroffen werden. Um diese anzuführen: In,9,
13 heisst es in allen drei Codd.: ab ipso subdita (Cod. Bodlej.
condita) sunt caetera sub caelo st. cete sub caelo (LXX x^ri;
ra vTt ovqavov, der hexaplar. Syr. K^'Oti^ ]D nPin^ KflKä). Ein
alter Abschreiber, dem cete unverständlich war, meinte, es sei
ein Schreibfehler für oder eine Verkürzung von ce^em, Vas ihm
1 S. dieselben ob. S. 28 Anm. 1.
Vid.-Selsk. Porh. 1893. No. 4. 3
/Google
Digitized by '
34 C. ^, CA'ÖPAEt. [No. 4.
der Zusammenhang nahe zu legen schien, und setzte dahei* dies
an seine Stelle. In 16, 13 haben alle drei Codd.: circtmdedenmt
me (in Cod. Bodlej. und Cod. Turon. fehlt me), lanceas emit-
tenes in renes meos st. circumdedenmt me lanceis^ emiitentes
in renes meos (LXX loy%ai^^ der hexaplar. Syr. KHCn^). Ein
alter Abschreiber fand es passender lanceas mit emiitentes als
dessen Object zu verbinden als mit drctimdedenmt me, bei wel-
cher Verbindung emiitentes ohne Object- war, und veränderte
daher den Ablativ in den Accusativ. In 24,. 17 haben alle drei
Codd. quia (Cod. Sangall. qita) simul eis manei (Cod. Sangall.
manet eis) ttmhra moriis st. quia simul eis mane (LXX ro Ttgul,
der hexaplar. Syr. K^Ö2) umbra moriis. Das substantivisch ge-
brauchte mane und mit ihm der ganze Satz war dem Urheber
von manet unverständlich. Er corrigierte es daher in dieses
Verbum, wodurch er einen ihm verständlichen und naheliegenden
Gedanken erhielt. In 26, 9 heisst es in allen drei Codd. qui
tenet fadem solis et exiendii (Cod. Bodlej. und Cod. Turon. ex-
tendens) super eum nubem suam st. qui tenet fadem solii (LXX
ö ugarciv TtqboiOTtov d-qovov, der hexapl. Syr. KÖ12i^S HPIKT in
t<''D*113*l) ßt exiendii super id (solitm) nubem &uam. Der Satz
gm iefnei fadem solii war einem alten Abschreiber oder Leser
ganz unverständlich. Er meinte, derselbe müsse wegen des
Folgenden nothwendig vielmehr qui extendit fadem solis lauten
und corrigierte daher solii in solis und id, das Pronomen auf
sölis beziehend, in eum. In 36, 27 haben alle drei Codd. innu-
merabiles siillae pluuiae st, ei(Deo) numerabiles stillae pluuiae
(LXX aQid^/ÄYjTal^ öe avr^y der hexaplar. Syr. jH KnT2ÖnD
rby Innumerabiles schien einem alten Abschreiber oder Leser
so gut zu siiüae pluuiae zu passen, dass er es an die Stelle
des ihm vielleicht nicht ganz klaren ei numerabiles setzte. End-
lich in 37, 6 haben alle drei Codd. praedpiens nubi: Esto super
terram, et iempestas pluuiae et tempesias imbrium st. praed-
piens niui (LXX ^x'^ovc, der hexaplar. Syr. KjSl^) etc. Hier
So BSS * A. Dagegen hat S ^ ^avapid'/uijrol (falsche Correctur durch
denselben Gedanken hervorgerufen wie die Veränderung von numera-
biles in innumerabiles in b m g).
Digitized by
Google
1893.] t)AS BITCH möB.
bewog das auf niui Folgende, was wwfti sehr nahe legte, einen
alten Abschreiber oder Leser jenem Worte dieses zu substituiren.
Diese sechs allen drei Codd. gemeinsamen Fehler datieren na-
türlich aus der Zeit jenseits des achten Jahrhunderts. Ja, die
Mehrzahl von ihnen (vier: cetera, manef, solis und wubi) datiert
schon aus der Zeit des Hieronymus selber, indem sie sich schon
bei Augustin, in dessen „Annotationes in lobum", findet.* An
einer Stelle, 37, 16, haben alle drei Codd. und Augustin einen
Fehler, der Cod. Sangall. aber einen anderen als die drei übrigen
Zeugen. Diese haben nämlich tv,a stola ^t tmlida, er dagegen
hat ttia stola est Candida. Das Eechte ist tua stola est calida
(LXX ^€Qfzr], der hexaplar. Syr K^TltJ?). Wie viel grösser die
Verwandtschaft zwischen dem Cod. Bodlej. und dem Cod. Turon.
ist als zwischen dem Cod. Sangall. und ihnen, erhellt auch dar-
aus, dass dieser, wo jene beiden von einander differieren, nie-
mals auf Seiten dessen steht, der das Falsche hat, sondern auf
Seiten dessen, bei dem sich das Richtige findet. Wie er an
verhältnissmässig nur sehr wenigen Stellen einen Fehler mit
beiden gemein hat, so theilt er nirgends einen Fehler mit einem
von ihnen allein.
Augenscheinlich gehen die drei Codd. unmittelbar oder mit-
telbar auf zwei verschiedene ältere zurück, der Bodlej. und der
Turon. auf den einen und der Sangall. auf den anderen .^ Sie
repräsentieren mithin gewissermaassen zwei Classen von Hand-
schriften, was sie ja auch schon in so fern thun, als die beiden
ersteren die Asterisken und Obelen des Hieronymus beibehalten
haben, während der letztere dieselben weggelassen hat.
Untersuchen wir weiter auch das Verhältniss, welches zwischen
den Texten in den drei Codd. und in Sonderheit dem Text im Cod.
Sangall. und dem Text obwaltet, der Augustins „Annotationes in
1 Dagegen hat sich bei ihm 16, 13 und 36, 27 das Eichtige (ctrcumde-
derunt me lanceis, emittentes etc. und ei numerahiles stillae pluuiae)
erhalten.
2 Auf Seiten des letzteren stand ohne Zweifel auch der Cod., von dem
im Cod. Sangall. sieben Blätter erhalten sind. Vielleicht bildete er
sogar die Vorlage des Schreibers dieses Codex.
3*
Digitized by
Google
ä6 ö. P. CASfA&t. [No. 4.
Jobum" zii Grunde liegt,^ so nehmen wir wahr, dass dieser und der
Sanct Gallener vielfach in merkwürdiger Weise mit einander
übereinstimmen. Dies ist nicht nur in dem Theil der ob. S.
30—33 und insbesondere S. 31—33 angeführten Stellen, der in
den Annotationen citiert wird, der Fall, indem hier meistens
der erstere Text dem letzteren, den Texten im Cod. Bodlej. und
Cod. Turon. gegenüber, zur Seite tritt,^ sondern auch an einer
langen Reihe von anderen in den Annotationen citierten Stellen.^
* Was Augustins „ Annotationes in Jobum" anbetrifft, so ist zu beachten,
was der Kirchenvater in Retractt. II, 13 über die Entstehung dieser
Schrift und insbesondere, was er daselbst über die Citate aus dem
ihr zu Grunde liegenden Text und über die Beschaffenheit der in
seinem Besitz befindlichen Codd. von ihr bemerkt: „Liber cujus est
titulus, Adnotationes in Joh^, utrum meus habendus sit, an potius
eorum, qui eas, sicut potuerunt uel uoluerunt, redegerunt in unum
corpus descriptas de frontibus codicis, non facile dixerim. Suaues
enim paucissimis intelligentibus sunt, qui tarnen necesse est offen-
dantur multa non intelligentes, quia nee ipsa uerba, quae exponuntur,
ita descripta sunt in multis locis, ut appareat quid exponatur. —
Postremo tam mendosum comperi opus ipsum in codicibus nostris,
ut emendare non possem etc. Man könnte aus diesen Worten
schliessen wollen, dass der Wortlaut der Citate in den „Annota-
tionen" ziemlich unsicher sei. Wir glauben doch nicht, dass dies der
Fall ist. Die Worte „nee ipsa .verba, quae exponuntur, ita descripta
sunt, ut appareat, quid exponatur" beziehen sich nicht auf den Wort-
laut der Citate, sondern auf das Verhältniss der Annotationen zu
ihnen. Und die grosse Fehlerhaftigkeit, durch welche das Werk
selber in den Handschriften entstellt war, die der Kirchenvater von
ihm besass, dürfte sich fast durchweg nur in den Annotationen vor-
gefunden haben. Die TJebereinstinmiung der Citate mit dem Text
in unseren drei Handschriften, bald mit dem im Cod. Sangall., bald
mit dem im Cod. Bodlej. und Cod. Turon., bald endlich mit dem in
einem von diesen beiden Codd., spricht für die wesentliche Rich-
tigkeit ihres Wortlauts oder doch wenigstens für die Richtigkeit
desselben im Ganzen.
2 S. die a. a. 0. aus 3, 2. 4. 13. 14. 21. 24. 4, 10. 5, 4. 7, 8. 9, 23. 31.
10, 20. 12, 4. 16, 6. 17, 11. 14. 18, 7. 26, 8. 11. 27, 12. 28, 3. 30, 5.
11. 33, 15. 36, 20. 29. 31. 37, 7. 11 und 38, 6 citierten Stellen. An
allen diesen Stellen haben der Cod, Sangall. und Augustins „Annota-
tiones" das Richtige,
8 Um diese hier anzuführen: Der Cod. Sangall. und die Annotationen
haben 1, 15 et ceperunt eos (der Cod. Bodlej. und Cod. Turon. eas),
3, 11 ex utero exiui, et (B. T. exiens), 4, 20 co quod (B. et eo quod,
T. et quod), 5, 7 altissime uolitant (B. T. uolant), 5, 11 ut non fa-
cta t manus (B. T. ut non faciant manus), 5, 14 in nocte (B. T.
nocte), 6, 4 sagittae enim domini (B. T. det), 6, 5 escam requirens
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 37
Doch stimmea sehr viele von den hier citierten Stellen auch mit
dem Cod. Bodlej. und Turon. oder mit einem von ihnen, dem
Cod. Sangall. gegenüber, zusammen, was indessen zum grossen
Theil in den so überaus zahlreichen ünwissenheits-, Flüchtig-
keits- und Nachlässigkeitsfehlern seinen Grund hat, die sich die
Schreiber dieses Cod. haben zu Schulden kommen lassen. Sehen
wir ab von den durch diese Fehler entstandenen Differenzen
zwischen dem augustinischen Text und dem Text im Cod. Sangall.,
so dürfen wir wohl sagen, dass jener diesem näher steht als
dem in den beiden anderen Codd.'
(B. T. quaerens), 7,4 repleor autem dolonbtis (B. T. replebor), ebds.
a uespere (B. T. a uesperä), 7, 6 uiia mea (B. T. uitä), 7, 7 re-
cordare ergo (B. T. itaque\ 8, 11 uiret (B, T. uirescit), 8, 19 al-
terum germinabit (B. T. alterutrum), 8, 20 dominus enim non pro-
hahit innocentem (B. T. non reprobabit), 9, 21 uerumtamen aufertur
uita nua (B. T. uerum autem), 9, 22 disperdit ira (B. T. disper-
didit), 9, 26 abierunt quasi uestigium nauis aut quasi aquilae uolantis
et quaerentis escam (B. T. uolantes et quaerentes), 9, 29 et laboro
(B. T. sed), 9, 32 sicut et ego (B. T. sicut ego\ 9, 33 qui audiret inter
utrumque (B. T. utrosque), 10, 14 quod si et (B. quod et si, T.
quod si), 10,17 instaurans in me tormenta mea (B. T. restauras—
tuä), 12, 17 qui ducit consultores captiuos (B. consiliatores, T.
consiliarios), 12, 24 sedauit autem eos {B. T. illos), 13, 27 posuisti
in compede peäem meum (B. T. imposuisti in compedes), 14, 1 Homo
enim natus (B. T. Homo nätus), 16, 9 iracundia usus (B. T. \ira-
cundia enim usus), 16, 13 circumdederunt me (B. T. circumdede-
runt), 18, 9 sitiens (B. T. sitientes), 20, 2 intellegetis (B. T. in-
tellegis), 21, 27 audacter (B. T. audaciter), 22, 11 in tenebras
(B. T. in tenehris), 22, 29 elaius (B. T. eleuatus), 24, 3 incUnauerunt
pauperes a uia (B. T. uia), 26, 9 qui tenet fadem soKs, et extendit
(B. T. extendens), 27, 14 in occisionem erunt (B. T. in occisione
erunt), 27, 18 sicut tineae et araneae (Sangall. areneae; B. T. tinea,
aranea), 28, 26 enumerauit (B. et numerauit, T. et fecit), 29, 7
cum extrem matutinus in ciuitate (B. T. matutinis in ciuitatem),
30, 13 exuit enim mestola(B.T.s tolam), 30, 24 w e ipsum inter ficere (B. T.
me interficere), 31, 2 alia pars (B. T. pars alia), 31, 24: posui aurum
robur meum (B. T. si posui), 31, 25 animam meam (B. T. manum meam),
31, 40 Spina (B. T. spinam), 34, 3 auris sermones probat (B. T.
uerbä),M, 33, quia repulisti (B. T. quam), 35, 1 ante conspectum do-
mini (B. T. det), 35, 8 uiro simili tui (B. T. uiro similis tui), 36, 4
et non iniusta uerba iuste intellegis (B. iusta uerba, T. in iuatitia
uerba), 37, 2 audite sonitum terroris et uocis (C. Sangall. uoces) eins
(B. T. bloss sonitum terroris eius ohne et uocis), ebds. et strepitum
oris illius (B. T. ipsius) und 37, 20 ut stans faciam (im Cod. SangaU.
. fehlt faciam) Jwminem tacere (B. aut instans, T. aut hie stans).
^ Doch theilo Augustins Cod. eine Eeihe von Fehlern mit dem Cod.
Digitized by
Google
38 C. P. CA8PABI. [No. 4.
Handeln wir endlich von der Bedeutung, die dem Cod.
Sangall. für die Herstellung des Textes der hieronymianischen
Uebersetzung des Hiob aus der alexandrinischen Version zu-
kommt, und von der Bedeutung, die er für diese Version selber hat.
Seine Bedeutung für die Erstere ist, wie schon oben gesagt,
keine geringe.
An. einer sehr gi-ossen Anzahl von Stellen, an denen der
Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. an demselben Fehler leiden,
sowie auch an mehreren, an denen sie Verschiedenes, aber beide
Falsches bieten, erfahren wir aus ihm, was Hieronymus ge-
schrieben hat. Stellen der ersteren Art sind alle die ob. S.
30—33 angeführten, ein guter Theil von den ob. S. 36 Anm..3
angegebenen 1 und ausserdem noch manche andere. ^ Stellen der
letzteren Art finden wir in 17, 11, wo der Cod. Bodlej. com-
pulsae sunt, der Cod. Turon. concussae sunt^ und der Cod.
Sangall. conuulsi (Fehler für conuulsae) sunt haA (conuulsae
sunij LXX B^qayrj, der hexaplar. Syr. Ip^flDK, compages cordis
mei), in 17, 14, wo der Cod. Bodlej. et auum^ der Cod. Turon.
talium und der Cod. Sangall. tabum^ bietet {matrem meam et
Bodlej. und dem Cod. Turon. (s. dieselben weit. unt. S. 40 — 42), die
den Gedanken erwecken, dass auch er und diese (genauer: die Classe,
der er angehört, und die, zu der diese gehören) in irgend wel-
chem Zusammenhang stehen möchten. Insbesondere drängt sich
dieser Gedanke bei einzelnen von den am angegebenen Orte anzu-
führenden Fehlem auf; so bei dem nutat st. natat 11, 12, dem ne
operiat und nee pereat st. ne operias 16, 18, dem inimicum st. iniquum
17, 8, dem super terram st. in terra 18, 10, dem disperdat impms st.
disperdant infimi in 21, 10, dem fehlenden cum tenebris in 26, 10, dem
eifusi st. eifuaio in .36, 16, dem zweiten promptuariis st. promontoriis
in 37, 9 und dem ualida st. calida in 37, 17. Sollte * n aerem 26, 7 bei Aug.
nichts ihm, sondern seinem Cod. angehören, so würde ach dieses zu den
auffälligen Fehlern gehören, die die drei Codd. mit einander theilen.
1 So:;die dort aus 3, 11. 7, 4. 6. 9, 22. 10, 17. 13, 27. 20, 2. 22, 29. 31, 24
und 34, 33 angeführten.
* So z. B. 1, 2, wo der Cod. Sangall. die rechte Wortstellung ßiu(o)s
Septem et filias tres hat (der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. Septem
filios et tres filias).
^ Von Lagarde in den Text aufgenommen.
* Tabum ist, wie das et auum des Cod. Bodlej. und das talium des Cod.
Turon. andeutet, nicht Fehler für tabem, was Martianay aus Augustins
Annotationen und mit Mart. Lagarde in den Text aufgenommen hat,
sondern eine Nebenform davon (vgl. Neue, Formenlehre der lat.
Spr. I, 491).
Digitized by
Google
(
1893.] DAS BUCH HIOB. 39
sororem [appeUavi] täbum,LXXaa7tQlav, der hexaplar. Syr. KPlV^D),
in 36, 4, wo der Cod. Bodlej. iusia uerha^ der Cod. Turon. in
iustitia uerba und der Cod. Sangall. iniusta uerba bietet {et
non iniusta uerba^ L^X adiyia qr^xara, der hexaplar. Syr.
Kn^in Vhü. iniuste intelligesy und in 37, 20, wo der Cod. Bod-
lej. aut instansj der Cod. Turon. aut hie stans und der Cod.
Sangall. ut stans hat {ut stans, LXX Iva BarrjxwQ, der hexa-
plar. Syr. CKp *13 — K23''K; [faciani] hominem tacere). — An
einer bedeutenden Anzahl von Stellen, an denen der Cod. Bodlej.
und der Cod. Turon. in der Weise von einander differiren, dass der
eine einen Fehler, der andere das Richtige hat, bestätigt der Cod.
Sangall. das Letztere dadurch und macht es dadurch sicherer, dass
er dem Cod. beitritt, in dem es sich findet. So theilt und bestätigt
er in 31, 13 und 14 die Worte cum iudicarenturapudme,quideniin
fa^am,si examinationem mei faciet deus? quod si et uisitationem,
quod responsvm dabo ? und in 33, 18 die Worte ne cadat in beUo im
Cod. Bodlej. gegenüber dem Cod. Turon., in dem jene und diese
Worte fehlen, in 3, 8 die Worte in eo {in quo natus sfum in eo)
im Cod. Turon. gegenüber dem Cod. Bodlej., der sie nicht hat,
in 8, 2 das richtige multiloquax (JSKX. Ttolv^Qrjfiov, der hexaplar.
Syr. K^C nK''JD) des Cod. Turon. gegenüber dem falschen mtdti-
plex des Cod. Bodlej., in 9, 18 das richtige ab ipso subdita sunt
(LXX BüCi^cpd^aav, der hexaplar. Syr. ISSanK, das hebr. Orig.
innit*) cetera {cete) sub caeh im Cod. Turon. gegenüber dem
falschen ab ipso condita stmt etc. des Cod. Bodlej.*, in 14, 12
das richtige non suscitdbuntur (LXX e^vTtvtadriaovrat, der hexa-
plar. Syr. jlT'ynnJ) de somno suo des Cod. Bodlej. gegenüber
dem falschen suscitäbitur etc. des Cod. Turotf.«, in 15, 11 das
richtige uerberatus es (LXX /Äe/ÄaOTtywaaL, der hexaplar. Syr.
ny^^) gegenüber dem falschen uulneratus es des Cod. Turon.^,
* Mit Kocht hat Lagarde iusta und in iusUtia in iniusta corrigiert.
2 Condita, was Lagarde in den Text aufgenommen hat, ist eine durch
das falsche caetera sub caeh hervorgerufene weitere Abweichung vom
richtigen Wortlaut.
8 Der Sing, im Cod. Turon. ist durch den vorangehenden Sing, her-
vorgerufen.
* Lagarde hat dies in den Text aufgenommen.
Digitized by
Google
40 C. P. CASPABI. . [No. 4.
und in 37, 10 die einfache Wortstellung gvhernat autem aquam,
qualiter Uli placuerit (LXX oiaxl^eL de ro vöojq, wg iav ßoilrjTat,
der hexaplar. Syr. Np: ]NT KiD'K K'C^ j^ H^CD) des Cod.
Bodlej. gegenüber der künstlicheren gübernat autem, qualiter iüi
placuerit, aquam des Cod. Turon.' — An den zahlreichen Stellen,
an welchen der Cod. Sangall. und die Citate in Augustins „An-
notationes in lobum" dem Cod. Bodlej. und dem Cod. Turon.
gegenüber das Richtige haben (s. ob. S. 36 Text und Anm.
2 und S. 38 Anm 1), bestätigt und sichert der Sangall.
das, was die Citate in den Annotationen bieten, sowie wiederum
diese das bestätigen und sichern, was dieser hat. — An von
Augustin nicht citierten und ausgelegten Stellen, an welchen
der Cod. Sangall. den beiden anderen Codd. gegenüber das
Richtige ^hat — und deren sind nicht wenige —, ist er der ein-
zige und alleinige Zeuge für dieses. Und dasselbe ist er auch
an den Stellen, wo nicht nur der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon.,
sondern auch der Augustins Annotationen zu Grunde
liegende Cod. an einem Fehler (an demselben Fehler oder
jeder von ihnen an einem anderen Fehler) leiden, er dagegen
das Richtige bietet. Führen wir diese Stellen hier an. In 4, 6
haben der Cod. Bodlej., der Cod. Turon. und Augustins Cod."
simplicitas uitae tuae, während der Cod. Sangall. simplicitas
uiae tuae hat (LXX rrjg odov aov, der hexaplar. Syr. ^n*mK
das hebr. Orig. ^^'3^). In 4, 12 heisst es in jenen drei Codd.
numquid non capit auris magnifica ab eo, in diesem Cod. da-
gegen numquid non capiet etc. (LXX di^erat). In 7, 2 steht in
jenen tamquam mercenarius, qui expectat mercedem operis sui,
hingegen in diesem tamquam mercenarius expectans etc. (LXX
avaf^hwv). In 1, 13 haben die drei Codd. et referam ad me ip-
sum consolationem in toro meo, der Cod. Sangall dagegen
et referam [ad] me ipsum cum fabulationem (d. i. confahu-
lationem) etc. (LXX Cod. Vatic. cvolacj de tvqoq efiavrov idlq
' Ibyov, Cod. Alex, dialoyov Uic^, der hexaplar. Syr. KH^C K''^12?I3).
In 11, 12 haben jene homo uero (im Cod. Turon. fehlt werö)
J Lagard e hat die letztere in den Text aufgenommen.
/Google
Digitized by ^
1893.] DAS BUCH HIOB. 41
aliier nutat sermonibm, dagegen dieser homo uero aliter natat
sermonibtis (LXX vrixerat Xoyotg, der hexaplar. Syr. K^C3 ^KÖ).^
In 16, 18 haben der Cod. Turon. und Augustins Cod. terra ne
operiat, und hat der Cod. Bodlej. terra nee pereat super san-
guinem carnis meae, während der Cod. Sangall. terra ne operias
etc. hat (LXX yij firi emuakvipi^g, der hexaplar. Syr. K^ KyiK
pann, das hebr. Orig. ''DSH bü jnK). In 17, 8 heisst es in
den drei Codd. iustm autem super inimicum consurgat, im Cod.
Sangall. dagegen «w^er iniquum consurgat (LXX €7tl TtaQavofKi),
der hexaplar. Syr. KDIDi b^ I^V ^y, das hebr. Orig. ?]jn /J?).
18, 10 lautet in den drei Codd. absconditus est super terram
funiculus eius, im Cod. Sangall. dagegen absconditus est in terra
funiculus eius (LXX sv rj} yfj, der hexaplar. Syr. Ky*nKD, das
hebr. Orig. pK^). In 20, 10 haben die drei Codd. filios eius
disperdat impius^ wogegen der Cod. Sangall. filios eius dis-
perdant infimi hat (LXX oXiaaioav rjrroveg, der hexaplar. Syr.
KT^n |nmi das hebr. Orig. D''^ )2yh . In 20, 16 haben
der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. furorem draconum mulr
cehit, und hat Augustins Cod. furorem draconum fulgehit^ der
Cod. Sangall. hingegen hat furorem dracone(u)m mulgehity (LXX
dTjkaaeuv, der hexaplar. Syr. piK2). In 24, 12 lesen wir im
Cod. Bodlej. und im Cod. Turon. de domibus ui eidebantur und
im Cod. Augustins de domibus eiciebantur, dagegen im Cod.
Sangall. de domibus suis eic(i)ebantur (LXX oXtlwv iölwv e^eßa-
loino, der hexaplar. Syr. |^ps:nQ jin^n Nn:3 - ]Q). In 26,
10 heisst es in den drei Codd. usqm ad consummationem lucis,
im Cod. Sangall. hingegen usque ad consummationem lucis
cum tenebris (LXX fiexQt awrelslag (pcorog /neTcc ay,6Tovg,
der hexaplar. Syr. KDlirn Dy K1in:T üf^bwh Nttiy, das
hebr. Orig. "]U?p| Dy IIK n'^3n Ty). In 27, 8 haben die drei
Codd. si forte soluatur, der Cod. Sangall. hat dagegen si forte
saluatur (LXX aajd^rjaetai, der hexaplar. Syr. Iinnti^tt). In
35, 14 haben die drei Codd. eos qui faciunt iustitiam, der Cod.
Sangall. hingegen eos qui faciunt iniustitiam (LXX ra avo^cc,
* Mit Recht hat Lagarde das nutat des Cod. Bodlej. und Cod. Turon.
stillschweigend in natat comgiert.
Digitized by
Google
42 C. P. CASPABI. [No. 4.
der hexaplar. Syr. XnVDIDi K^). In 36, 16 haben die drei
Codd. dbyssus effusi sübter eam^ der Cod. Sangall. hat dagegen
übys{s)u8 effusio subter eam (LXX aßvaaog xorra/vcrtg vTtoxccTa)
airr^g, der hexaplar. Syr. ^mn^n NnH^t^^K KDinn). In 36, 30
heisst es im Cod. Bodlej. und im Cod. Turon. Ecce effundit,
in Augustins Cod. Ecce fundit, im Cod. Sangall. hingegen Ecce
diffundit lucem suam (LXX idov hzevel, der hexaplar. Syr.
Pinc Xn, das hebr. Orig. U^^ß p). Endlich 37, 9 lautet in
den drei Codd. de prompiuariis superuenit (Cod. Bodlej. super-
ueniet) tempestas et de promptuariis frigus, im Cod. Sangall.
dagegen de promptuariis superuenit tempestas et de promontoriis
fric{g)us (LXX ccTto Se aycQWTtjQlcjv ij/vxog).
Hinsichtlich der Bedeutung des Cod. Sangall. für den (hexa-
plarischen) Text der alexandrinischen Version selber möchte
Folgendes zu bemerken sein.
Der Cod. Sangall. stimmt in allen den Stellen, an welchen
der Cod. Bodlej. und der Cod. Turon. oder sie und der Augu-
stins „Annotationes in lobum" zu Grunde liegende Codex an einem
und demselben Fehler leiden, oder der eine Theil von ihnen
einen Fehler, der andere das Richtige hat, mit dem Text über-
ein, in welchem uns die alexandrinische Version^ im Wesentlichen
anderweitig vorliegt, insbesondere in der Gesammtheit der ältesten
uns erhaltenen Handschriften von ihr und in der hexaplarisch-
syrischen Uebersetzung. Er bestätigt mithin hier überall diesen
Text und tritt der Versuchung entgegen aus den Fehlern jener
Codd. falsche Schlüsse ' zu ziehen in Bezug auf den (hexapla-
rischen) Text dieser Version. Hierin vornehmlich besteht seine
Bedeutung für denselben. Daneben hat er jedoch noch die zwei-
fache andere, dass er da, wo die ältesten Handschriften der
alexandrinischen Version und die übrigen directen und indirecten
Zeugen für ihren Text verschiedene Lesarten bieten, das Gewicht
der Lesart, auf deren Seite er steht, nicht unbedeutend ver-
stärkt, und dass sich der in unseren Ausgaben der alexandri-
schen Version vorliegende Text hie und da aus ihm, wenn auch
* ihr hexaplarisclier Text.
/Google
Digitized by ^
1893.] DAS BUCH HIOB. 43
nicht aus ihm allein, emendieren lässt. Das erstere thut er (zu-
gleich mit dem Cod. Bodlej. und der hexaplarisch-syrischen Ueber-
setzung) z. B. in 20, 19. Hier zeugen nämlich er und der Cod.
Bodlej. durch ihr inualidorum (multorum enim inualidorum
domos confregü) und die genannte Uebersetzung durch ihr K^
KnÜlSHö für das aöwarwv von ACS^, einer Reihe anderer
griechischer Codd. und der Chrysostomus beigelegten „Synopsis
scripturae sacrae** (tcoU^ojv yaq aövvarwv oXytovg e&Xaaev) gegen-
über dem dvvarwv von BS^, auf deren Seite nur der Cod. Turon.
mit seinem von Lagarde in den Text aufgenommenen uali-
dorum steht. Augustin hat die Stelle nicht citiert. Eine Stelle,
an der sich der in unseren Ausgaben der alexandrinischen Ver-
sion vorliegende Text aus dem Cod. Sangall. und ausser aus
ihm " aus der hexaplarisch-syrischen Uebersetzung emendieren
lässt, haben wir in 16, 10. Hier haben alle Codd. der alexan-
drinischen Version o^el eitaiöi fie eig (stcI) tcc ybvaia, dagegen
der' Cod. Sangall. acriter me percussit in genis und die hexa-
plarisch-siyrische Uebersetzung K3S ^J? ''^riD KS''in3 (€7d aia-
ybva\ Man hat diesen beiden Zeugen zufolge und im Grunde
auch nach dem Zeugniss des Cod. Bodlej. und des Cod. Turon.,
deren ingens augenscheinlich nur eine Corruption von in genis
ist, mit Grabe statt ra yovara zu lesen ra aiaybvia oder auch
rag oiayovag, was Symmachus hat.^ Für die Lesart ra yovara
lässt sich allerdings der Wortlaut in Augustins Annotationen
acriter percussit me in genibus anführen. Aber dies in genihus
dürfte von einem Abschreiber herrühren, der den Abi. PI. von
gena mit dem von genu verwechselte.
Zum Schluss noch einige Hieronymus^s Uebersetzung selber,
so wie sie uns in allen drei Codd. und in Augustins „Annpta-
tiones in lobum" vorliegt, betreffende Bemerkungen.
Wir stossen in ihr auf eine Anzahl von Stellen, die nicht
mit der alexandrinischen Version, sowie wir diese aus den Hand-
schriften, aus den Citaten bei den griechischen Vätern und, in-
direct, aus der hexaplarisch-syrischen Uebersetzung kennen, son-
* ^OvetSi^ovrss enaiadv fie enl ras oiayovas fiov, Aq. dvsiSiofico enaiaav eis
otayovas [aov], S. Field, z. St.
Digitized by
Google
44 C. P. CASPABI. [No. 4.
dern mit dem hebräischen Grundtext in dessen masorethischer
Gestalt und in des Kirchenvaters Auffassung desselben tiberein-
stimmen. Um diese Stellen, wenn auch nicht alle, anzuführen:
In 4, 6 steht in b m g und bei A et simplicitas uiae (b m A
uitae) tuae, in der LXX xal fj xax/a (der hexaplar Syr. Xmß^^'DI)
rijg böov oov, im hebr. Grundtext ^31^ Dm. In 19, 17 heisst
es in b m g und bei A inuocäbant (A inuocaui) hlandiens fiUos
uteri mei^ in der LXX TtQoaexakoifitjv de ycoXaxevwv vlovg itaX-
XaMojv fAov (der hexapl. Syr. ^^"»^ NDSim if'j^b), im hebr.
Grundtext ''iß:} "^^^b T\)l'ny In 23, 3 heisst es in b m g quis
dahit (b m mihi) scire — et tienire usqtie ad solium eius, in
der LXX tlg d^oQa yvolrj ort — eX^oc^u eig reXog (der hexa-
plar. Syr.xmn^ KriK — K2K VT p ):t2), imhebr.Grdt. p ^ß
in:i3n ny KHK — ^nyT. 23, e lautet in b m g und bei A
an in multa uirtute diitidicabitur mecuml nequaquam! tan-
tum (A tarnen) in terrore (b m em, en) non abutaiur ms, in der
LXX xcfl «V TtoXXfj ioyril BTteXevaeT aL (.tot, elrcc iv afceiXfj ^oi
ov tqriGexai (der hexapl. Syr. ]3in:i "h^ KJ?D KK^JD K^^nm
nt^nnc vh ^m^ XT^nn), der hebr. Grdt. noy nn^ ms mnn
^'3 Cti^'' Kin "]K K^. In 26, 11 haben b m g und A columnae
(b m cöZwmwoe Zwm) caeli intremuerunt (A cöw^rewwerww^,
die LXX ctJAo^ ovQavov eTteraaS^rjOav oder dieTteraad-rjOav,
expansae sunt, (der hexapl. Syr. imS K^'Cli^T KTCJ)), der hebr.
Grdt. 12S1T D^'Cl!^ HIDJ?, die Säulen des Himmels gerathen
in Schwanken. In 33, 15 hat g per somnium aut in uisione
nocturna und b m A per somnium (b m somnum) aut in uisi-
tatione nocturna, die LXX evvTtviov, rj iv f^ieXitj] (der hexapl.
Syr. K^'Jin) wKTEQlvrj, der hebr. Grdt. nh'b ]rm Ü)hr\2. In 36,
24 heisst es in b m g und A magna sunt opera eius, quae (m^
quem deum vel quae opera) laudauerunt uiri, in der LXX
(.leyaXa bötIv tcc eqya, wvrjQ^av (der hexapl. Syr.. 1l3 /Hti^K) (xvdqeg
dominati sunt uiri, der hebr. Grdt. D't^iK 1111!^ lU^K l^yS K'JlZ^n
multum est opus eius, de quo cecinerunt uiri. In 36, 30 haben
b m ecce effundit, A ecce fundit und g ecce diffundit super eam
(g und A omnia) lucem suam, die LXX (Theodot.) idov hrevel
(viele Codd. hrelvei) iii avrov (B; AS eTtavrrjv) rj wdri (BS^)
Digitized by
Google
.] Das buch Hioß. 45
oder tjdw (d. i. 1TK) et in marg. to^ov (S^) oder to to^ov
(A; der hexapL Syr. KIKH H'^y PinC KH), der hebr. Grdt.
niK V^y li^lS iH. In 36, 33 haben b m g A possessionem con-
tra eum, qui (bei A fehlt qui) ascendere nititur (b und A
nituntur), die LXX (Theod.), ytrrjatg {ycrrjaeig A) xat tvcqI
adtiila g (der hexapl. Syr. K^iy ^laci N^^Cl KJ^'ip), der hebr. Grdt.
^i^V ^> ^^ rtipC Endlich in 37, 11 haben b m g A et fru-
mentum (g fumentum) irrigauit (in irrigabit) nubes (g wöftis,
b m nubibus), die LXX xal exleKrov xaraTclaaaet vecpiXri, et
electum obtegit, ohumbrat nubes (der hexapL Syr. ^tsn K'^UJ ^yi
K2jy), der hebr. Grdt. y^ rT'ID*' 'lU ^K «^ Äwmore onws^af nulem.
Wie ist nun die angegebene und mit den vorstehenden
Stellen belegte Erscheinung zu erklären? Nicht etwa durch die
Annahme, dass Hieronymus an diesen Stellen einem von dem
Text der alexandrinischen Version, den uns die Handschriften,
die Citate bei den Vätern und die hexaplarisch-syrische Ueber-
setzung bieten, verschiedenen Text gefolgt ist, sondern vielmehr
daraus, dass er an ihnen jenen Text verlassen und bald nach
dem Grundtext, so wie er ihn las, oder wie er ihn auffasste,
bald nach einer von den übrigen griechischen Uebersetzungen,
bald (da, wo diese mit dem Grundtext übereinstimmten) wohl
auch nach beiden zugleich übersetzt hat. In 4, 6 ist sein sim-
plicitas Uebersetzung des t] ccTtXoTrig^ womit Aq. (oder Theod.;
s. Field, Or. Hex. etc. z. St.) das Dfl des Grundtextes wieder-
gegeben hatte. Er fand a. d. angef. St. in seinem Exemplar
der alex. Vers, nicht das ^ axaxla, womit der Übersetzer das
Dn des Originals sicher ebenso wiedergegeben hatte, wie das
non in 2, 3. 27, 5 und 31, 6^ — hätte er es gefunden, so würde
er es, wie nCH an diesen drei Stellen, sicher mit innocentia
1 Nach Grabe (Breitingers Abdruck) hat der Cod. A und nach Holmes
und Parsons er und Cod. 157 ^ dxaxia, (Tisch. Ed. VI und Nestle
im Supplem. zu ihr schweigen hievon.) Man könnte nun annehmen
woUen, Hieronymus habe diese Lesart vor sich gehabt. Allein dann
würde er, wie schon gesagt, innocentia und nicht simplicitas gesetzt
haben. Das dxaxia der beiden Cpdd. ist sicher nur (richtige) Cor-
rectur von xaxiaj was sich in allen übrigen Codd., darunter B. und S.,
findet, und was der hexapl. Syr. las.
Digitized by
Google
46 C. P. CAStABl. [No. 4.
Übersetzt haben — , sondern, gleich dem hexapl. Syr., das auf einem
sehr alten Fehler beruhende xorx/a, verwarf dieses als wider-
sinnig, tibersetzte aber dann nicht das an des Grundtextes —
dies würde er wohl, wie in der Vulg., durch perfectio ausge-
drückt haben — , sondern das tj aTtloTtjg des Aq. (od. Theod.).
In 19, 17 hat Hieronymus das vlovg tojv Ttakkayildov fiov des
alexandrinischen Uebersetzers, durch welches dieser den anschei-
nenden Widerspruch zwischen dem *'^t32 ''JU^ Ml^h des hebrä-
ischen Originals und der Angabe in 1, 19 vom Tode aller Kinder
Hiobs zu heben gesucht hatte,* verlassen und streng nach dem
Grundtext übersetzt. ^ In 23, 3 stammt sowohl das quis dahit
als das tisqtie ad solium eius augenscheinlich aus dem hebrä-
ischen Grundtext. Aehnlich hat Symmachus das inJISfl T^
desselben mit ?cjg rrjg edgag avrov übersetzt. In 23, 6 ist
an in multa uirtute diiudicahitur mecum halb Ueber-
setzung aus dem Grundtext C^cy U''"]"' mS ^lUn), halb {diiudi
cabitur) aus Aq. {diyiaad^rjaerai (.ler ifiov) und Symm. {diadty.a-
teraC), nequaquam, was nicht mit Lagarde zum Folgenden zu
ziehen, sondern als ein für sich alleinstehender, die vorange-
hende Frage beantwortender Ausruf (keinesweges!) aufzufassen
ist, Uebersetzung des K^ des ersteren, tantum Üebersetzung
des TJK in ebendemselben und des fxcvov des Symm. und end-
lich iw terrore non abutatur me, wie es scheint, eine freie
Wiedergabe des ev a^ceilj] fiot ov xQriaeTaL des alexandrini-
schen Uebersetzers. In 26, 11 hat Hieronymus mit seinem
intremuerunt (b m g) oder contremueruni (A) das ISSIT
des hebräischen Grundtextes tibersetzt. Ist in 33, 15 das in
uisione von g die rechte Lesart, so hat Hieronymus hier nicht
das €v (lelsTf} der alexandrinischen Version, sondern das ]1''Tn[Il]
des hebräischen Grundtextes tibersetzt. Ist dagegen das in uisi-
1 Einen anderen Versuch zur Hebung desselben hat Symmachus durch
sein vlove TiaiScov fxov, meine Etikel, gemacht.
* Vielleicht ist er auch Aq. oder diesem und dem Grundtext zugleich
gefolgt. — Der Asterisk vor uteri mei in b und m ist Insofern un-
richtig, als diese Worte ja kein Zusatz aus dem hebräischen G-rund-
text zu dem, was die LXX hat, sind. Hieronymus hat in ihnen
nur der erklärenden Uebersetzung dieser Version die wörtliche des
Grundtextes substituirt.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 47
tatione von b m A die richtige Lesart, so kann er zurNoth damit das
ev fxelsrrj {in cma) jener Version wiedergegeben haben. In
36, 24 hatte der alexandrinische Uebersetzer das vorletzte Wort
des Verses )'^yif (von y^ii} herrschen) gelesen und daher mit
rjQ^av, geherrsctt haben, übersetzt. Diese Uebersetzung hat Hiero-
nymus nicht wiedergegeben. Er las nämlich das Wort vielmehr
wie unser masorethischer Text, T)'!^ (Polel von y^)if singen) be-
sangen, gepriesen haben, und übersetzte es daher mit ^laudaue-
runt. In 36, 30 hatte die LXX (oder vielmehr Theod.; in der
LXX fehlt 36, 29—33) das letzte Wort des ersten Hemistichs
)Ta gelesen und unübersetzt gelassen.^ Hieronymus dagegen las
es, wie Aq. (ypag avrov), Symm. (q}CLg avrov) und unser maso-
rethischer Text, niK^ und übersetzte es demgemäss mit lucem
suam. In 36, 33 hat die LXX (Theod.) das letzte Wort dieses
Verses, gleich wie auch Aq. {Ird Tcagavoiilaig) und Symm. (TtcQi
aöixlag)j H^ly ccöixla gelesen. Hieronymus dagegen las es, wie
unser masorethischer Text, n^iy und gab H^ly ^y durch contra
eum qui ascendere nititur wieder. Endlich in 37, 11 ver-
warf Hieronymus die Uebersetzung der LXX (Theod.s)^ von ^^2
mit €xA«xr6r,* der er keinen rechten Sinn abgewinnen konnte,
und gab das hebräische Wort, ihm dieselbe Bedeutung wie
'in, Korn beilegend,^ durch frumentum wieder, was er auch
in seiner Uebersetzung des Hiob aus dem Hebräischen gethan hat.
An einem Paar Stellen, 21, 10. 11 und 24, 2, hat Hiero-
nymus beide, die Uebersetzung der alexandrinischen Version und
den von ihr ganz verschiedenen hebräischen Grundtext, wieder-
gegeben und also doppelt übersetzt. Die erstere Stelle lautet
bei ihm: emiUunt (b m e^ mittunt) sicut oues {oues fehlt in b m)
^ Das To ro^ov in Cod. A und ro^ov am Rande von Cod. S. ist Ueber-
setzung des fremden rjSoa, Der Uebersetzer dachte bei der Stelle
an Gen. 9, 13: ro ro^ov fwv rid^/ui ev rfj vefilrj und meinte, es sei an
ihr von dem die Rede, wovon hier gesprochen wird.
2 ^O ^EßQaios exeiy cd^t», Schol. apud Notilium", Field z. St.
® Sie findet sich auch bei Aq. aalneo kxXexrov evo^lrjoei {nagsvo^krioei)
nA%os.
* ''*nll == *nll electus (Cant. 6, 9) von *TlIl aussondern, auserwählen.
* Dasselbe hat auch Symm, gethan: dlla 7ca\ na^Tcc^ enißoiaei refiXrj,
Digitized by
Google
48 C. P. CAStAEl. [No. 4.
infanies sicos, et permanent sicut ttetustae (g fetus fe, A tieiustaie)
oues eorum. Emittunt — infantes stios ist üebersetzung des
DH^'^'^iy ]KjiD in^ti^'' des Grundtextes, ^ et permanent — otces eorum
Üebersetzung des f.i€vovat dl ofg Ttqoßara aicovia des Alexan-
driners, womit dieser wiedergegeben, was er im Grundtext las.
In 24, 2 heisst es bei Hieronymus; gregem cum pastore (g
pastorem) rapientes pauerunt (b rapuerunt), in der LXX TtoLfivLov
ovv Ttotfiivi aQTtaaavreg, und im Grundtext )'^y) )^U my. Der
Kirchenvater las in dem letzteren diese Worte und übersetzte
y^yi richtig mit pauerunt^ drückte aber gleichzeitig das alv
ftoifievL der griechischen Version aus, ungeachtet dasselbe aus
einer anderen Lesart, iy*m, sammt ihrem Hirten, stammt oder
auch auf falscher Lesung von ly^i*'') beruht.
Hieronymus^s üebersetzung der alexandrinischen Version
des Hiob (ihres hexaplarischen Textes) erweist sich den voran-
stehenden Bemerkungen zufolge nicht gleich der hexaplarisch-
syrischen als ein völlig treuer Abdruck derselben.
* Aehnlicli hat Symm. die Stelle übersetzt: nooßdXXovrai che noi^uvia
rd ß^Sfrj avTfor. S. Field z. St.
.1- ' ''v.t - ^'>
Digitized by
Google
1893J DAS BUCH HIOB. 49
1. Homo^ quidam erafin regione Ausitide, nomine lob. erat
homo ille uerax^ sine crimine, iustus, dei cultor, abstinens se ab
omni re mala. 2. habuit autem filius Septem et filias tres^ 3.
«t erant pecora eins multa nimis: oues Septem milia, camelli^
tria milia, iuca boum quingenta, et asine gregales quingente et
ministerium copiosam^ nimis; et opera magna erant ei super ter-
ram. et erat homo ille nobilis de filiis orientis. 4. conuenientes
ÄUtem filii eins ad inuicem, faciebant conuiuium® cottidiae*^, conuo-
catis secum sororibus suis, ut simuP uescerentur et biberent.
5. et cum finiti essent dies conuiuii, mittebat lob et purificabat
^08, consurgens mane, et offerebat pro eis uictimas secundum
numerum eorum® et uitulum unum pro peccato animarum ip-
sorum^®. dicebat enim lob: ne forte peccauerint filii mei et bene-
dixerint^i deo^^ in cordibus suis, sie faciebat lob omnibus 6.
diebus, et ecce^^ uenerunt angeli dei^*, ut adsisterent^^ coram
deo^®, et uenit etiami*^ diabulus cum eis. 7, et dixit dominus
diabulo: unde ades? et respondens diabulus domino dixit: cir-
cumiens terram et peraegrans^® quae sub caelo sunt adsum. 8. et
^ am Bande I (roth). — 2 H gross, schwarz, mit rotlien Flecken darin. —
® fi/u Septem filios et tres filias. — ^ so fi (cameli). ß et cameli. —
* sie. — ^ so fiA. ß conuiuia. — ' J. Ben, quotidie, donec eorum
numerus impleretur. Alkin donec etc. ist ohne Zweifel eine Bemer-
kung Aug.s. Schon Sabatier: „quae ult. donec eorum, etc. quoniam
aliubi .ita non leguntur, forte ab Aug. ad compendium dicta sunt."
^tßf*^aec^Tn. — ^ so ß/u. A eorum numerum. — ^^ so fi. ß ipsarum.
— i^^i so ß.fJtA maledixerint. — ^ so A, ß (i domino. — ^^ ß fac-
tum est autem Ulis diebus, et ecce, fi factum est in bis diebus,
ecce. Aug. diirt nur et ecee etc. — ^ so A. ß /i bloss angeli. —
^^ ßu astarent, adstarent, A. starent. — ^^ so A. ß f*\ domino. — ^^
ßfiA equidem. — ^8 ursprünglich scheint peragrans gestanden zu haben;
Vid.-Selsk. Forh. 1893. No. 4 4-
Digitized by
Google
50 C. P. CASPAEI. [No. 4.
dixit ei dominus: animaduertisti in^® puerum meumlob, quia noo
est quisquam similis Uli super terram? homo sine crimine, uerax^
dei cultor, abstinens se ab omni maio. 9. et^" respondens dia-
bulus domino dixit: uumquid gratis lob colit deum^i? 10. noöne^*
tu circumsepisti quae sunt extra domura ^^ et intra domum eius^
et quae foris sunt omnibus ^^ in circuitu ^^ operibus manuum eius^
benedixisti, et pecora ipsius^ß multa fecisti super terram? 11.
sed mitte manum tuam et tange omnia quae habet, nisi in
facia^^ tua*^ benedixerit tibi. 12. tunc dixit dominus diabulor
ecce omnia quaecomque^® habento®^ in manu tua®^ sed ipsunk
noli®^ tangere. et discessit diabulus a faciae domini. 13. in
eo ®® die fili lob ®* et filiae eins commedebant et bibebant uinum
in domo fratris sui senioris. 14. et ecce nuntius uenit ad
lob et dixit ei^^: iuca boum arabant et asine pascebantur iuxta.
eos; 15. et uenerunt ostes et ceperunt eos®^, et seruos occide-
runt gladiis; et liberatus ego solus ueni, ut nuntiarem tibi. 16.
adhuc eo loquente, uenit alius^^ nuntius, et dixit ad lob: igni»
dei cecidit de caelo, et concremauit oues; et pastores con-
sumpsit similiter; et liberatus ^^ ego solus ueni 8» adnuntiare*^
tibi. 17. adhuc ^^ eo loquente^*', uenit alius nuntius, et dixit
ad lob: equites fecerunt uobis tres ordines, et cinxerunt camel-
los et ceperunt eos, et seruos occiderunt gladiis; et liberatus^
ego*® solus ueni ut nuntiarem tibi. 18. adhuc eo loquente**,
alius nuntius uenit, dicens lob: filii tui et filiae tuae dum comme-
dunt et bibunt uinum apud fratrem suum seniorein, 19. subita
Spiritus magnus^^ inruit a deserto, et tetigit quattuor anguloa
e über a sieht wie später hinzugesetzt aus, — ^^ so fi, in ß fehlt in. —
20 et fehlt in ß fi, — ^i ^ ^ dominum. — *2 ^^ ß nonno, ft non. —
'^ ß ft domum eius. — ^ so ß, /* omnia. — ^ ßft in. circuitu eius. —
^ ßfi eius. — ^ sie, — ^ so ßfi (facie tua). A faciem tuam. — 29 ^
i4ber o vom Schreiber, — ^ sie. ß ft habet, do. — ®^ so ft, ß manum
tuam. — ^ ncL^h dem i von noli ist ehocus ausradiert, als hätte an seiner
Stelle ein anderer Buchstab gestanden, -^ ^ so ft, ß eodem. — ^ der
Cod. filiiob, das letzte i von fiäi und das i von iob durch ein i ausgedrückt.
— ^ so fi. in ß fehlt ei. — ^ so A, ßft eas. — ^ ßf* et alius. — ^
ßfi liberatus sum. — ^ ßft et ueni, — ^ ßu ut nuntiarem. — *^ ur-
sprünglich adehuc. e fast verwischt. — ^ b durch den Punkt vom
Schreiber cassiert, — *• »libatus eo ß^ [?]**, La. — ** nach dem zweiten
o von loquente etwas ausradiert (wohl s). — ** so ß. f* malignus. —
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 51
(lomus, et mit domus super liberos tuos, et mortui sunt ''^; et
liberatus sum ego solus, et ueni ut nuntiarem tibi. 20. tunc
surrexit lob, concidit*"^ uestimenta sua, et totondit comam capi-
tis*® sui, et proieciens*® in terram adorauit^^, 21. et dixit:
nudos exiui^^ de utero matris mea^^ et nudus uadam iiluc; do-
minus dedit, et^' dominus abstulit*^*; sicut domino placuit', sic^^
factum est; sit nomen domini benedictum. 22. in omnibus ^® bis
n
que contigerut ^'^ ei, non peccauit lob coram domino, et non dedit
insipientiam deo^®.
C. IL'
1. et factum est in Ulis diebus, uenerunt filii dei ut starent^
ante dominum, et uenit diabulus in medio eorum ut staret coram
domino. 2. et dixit dominus diabulo: unde tu uenis? et respon-
dens' diabulus domino et dixit: circuitis* que sub celo sunt et
peragrato toto orbe adsum. 3. et dixit dominus ad diabulum:
xn
ani. aduertisti ergo famulum meum lob, quia non est quisquam
similis illi super terram, homo innöcens, ferax, dei cultor,
abstinens se ab omni malo? et adhuc perseuerat in inno--
cencia. tu uero dixisti substantiam eins frustra perdere^.
4. respondens autem diabulus domino, ait^: corium pro corio,
et omnia que*^ habuerit homo. dabit pro anima sua. 5. sed extende
manum tuam et tange ossa et carnes eins, nisi in facie tua benedixe-
rit tibi. 6. dixit autem dominus diabulo: ecce ® tradam® illum tibi ;
tantum animam ipsius^^ custodi. 7. et egressus diabulus a facie
domini, percussit lob uulnere pessimo a pedibus usque ad capud.
8. et tulit sibi testam ut räderet saniam^^. et ipse sedebat in
^ domus super liberos tuos, et mortui sunt fehlt in ß ft. — *' /tf^ et
conscidit. — ^ c^ von capitis ausgewischt undi zerstört. — *® sie. fi fi
procidens. — ^ ß fi orauit. — *^ ß\fi A exü. — ^^ ^^c, ^ea ist das letzte
Wort auf einer Seite^ die folgende] beginnt mit et. — ™ et fehli in ß ft.
— ^ nach dem u von ofcstulit ist ein Buchsfab ausradiert. — ^ ^ ita, in
ß steht weder sie noch ita. — iS^ zwischen om MtKfnibus ist etwas aus-
radiert. — ö'' n uber'iu vom Schreiber,^ — ^ so ^.fß domino.
* C. II ist blossldurch einen Punkt, auf den einfetwas grösserer Anfangs-
buchstab folgte wnSC. I geschieden. — ^ ßfi astarent, adstarent. — ^ ßf*
respondit. — * /^^ circumiui — * jff/* ut substantiam eius frustra
perderem. — ^ ß i* dixit. — '^ ßl* quaecunque. — ^ so fi. ß ego. —
^ ßfi trade. — ^^ ßi* eius. — ^^sic.— ^ßfi iniecto (»6eÄfe iniecto,«xw
4*
Digitized by
Google
52 C. P. CASPAEI. . [No. 4.
stercore extra ciuitatem. 9. tempore uero multo interiecto^* dixit^^
illi^*: quodusque^^ sustinebis, dicens: ecce expecto tempore ad-
huc^^ paruo, sustinens spem salutis meae^*^? ecce enim exter-
minata est memoria tua a terra, filii et filiae, mei ^^ uentris
dolores et gemitus, quos frustra portaui cum labore. tuque ^® ipse
in putridine uermium sedis pernoctans 2® sub diuo; et ego ^^ ober-
rans, et deprecans de loco in locum et de domo in domum, ex-
pectans, quando sol occidat et requiem habeam^^ laborum^® et
gemituum, qui me nunc angunt^^. sed die aliquod uerbum in do-
V
mino^^, et morere. 10. ad ille intuens dixit ad eam: tamqam^^
una de stultis mulieribus es locutä. si bona accepimus^^ de manu
domini, mala cur^» non sustineamus? in bis omnibus^» quae
accederunt ei 8^, nihil peccauit lob labiis suis ante dominum. 11.
ut ^^ autem ^^ audierunt tres amici eins omnia mala haec quae
accederunt ei^^, conuenerunt ^* unusquisque de regione sua ad
eum, Elifaz^ö Themanites^®, rex, Baldad Saucites^^, tyrannus, et
Sofar^® Namathites^VMinaeorum rex. et uenerunt ad eum simul
ut uisitarent et consolarentur. 12. uidentes autem eum procul,
non non ^^ agnouerunt. et exclamantes uoce magna fleuerunt, scin-
dentes singuli uestimenta sua, spargentes*^ puluerem** super
capud suum*^ 13. sederunt cum eo in terra Septem diebus et
Septem noctibus. et nemo eorum locutus est ad eum uerbum;
uidebant enim uulnus eins atrox** et magnum ualde*^.
falsch scheint'\^^'L&.). — ^^'ß et dixit. — ^* /?/^ illi uxor sua. — '^ sie.
1® tempore adhuc fehlt in ß [i. — ^'^ meae fehlt in ß (i. — ^^ ^q ^, ß
filiae mef. — ^^ ^o (i. ß tu quoque. — '^ so u, ß sedens per noctas.
— 21 QgQ ff,}^n i^ ß ^ — 22 ßQ ß , ^ agam. — ^8 ßQ ^ ß dolorum. —
^ ßfi agunt. B — ^ ß H' dominum. — ] 26 y ^^^^ a vom Schreiber. —
^ ß f^ suscepimus. — 28 ^ quare. in ß steht\ weder cur noch quare. —
'•^ so ß, fi Omnibus his. — ^ ß f^ iUi- — ®^ wocÄ dominum ein Absatz
und das u von ut gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. Anfang
des zweiten Abschnitts (11, 11 — 13), doch ohne II (roth) am Rande. —
^ ßju haben et st. ut autem. — ^ ß/u illi. — ^ so /u. ß conuenerunt-
que. — ^ ßft Eliphaz. — ^ so ß. fi themanithes. — ^^ so u. ß sau-
cithes. — ^ ß Sophar, (i Sophor. — ^ (Jt Namathitlies, ß Naamathites.
— ^ das eine non am Ende einer Zeile, das zioeite am Anfang der fol-
genden. — *i das t von spargentes sieht wie i au.s. ß/^ et spargentes.
^^ ßf^ singuli puluerem. — ^ ßf^ super capud suum in caelum. —
^^ ß/u uulnera eius atrocia. — ^ ß^ et magnum dolorem ualde.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 53
C. 111/
1. Post^ haec lob aperuit os suum, et maledixit diei suae.
2. et respondit lob dicens ^: 3. pereat dies * in quo natus sum in
eo^ et nox in qua dixerunt®: conceptus est homo. 4. nox*^ illa
sint ^ tenebre, neque® requirat eam dominus ^^ desuper, nee ueniat
in eam ^^ lumen. 5. sed decipiant ^^ illam ^' tenebrae et umbra ^^
mortis, ueniat super illam caligo, et ^^ conturbent eam quasi ama-
ritudines diei. 6. et noctem illam suscipiant ^® tenebre; non sit
in diebus anni, neqüe numeretur in diebus mensuum ^'^. 7. sed nox
iUa sit dolor, nee ueniat iucunditas^® neque gaudium in ea^®. 8.
sed maledicat illi^o maledicent*^ diei illi^, qui magnum coetum
captus que ^^ est. 9. teneprescant side illius^, permaneat, et in
lucem non ueniat, neque uideat Luciferum orientem. 10. quia*^
non conclusit portas uentris matris *® meae; abscondisset enim
dolorem '"^ ab oculis meis. 11. quare enim in uentre *® non obii?
ex utero exiui^®, et non protinus perii? 12. et ut quid consti-
terunt^o mihi genua? quare ubera suxi? 13. nunc utique®^ dor-
miens quiescerem et somnii '^ securitate fruerer 14. cum regibus,
honoratis terre, qui gloriabantur ^^ in gladiis ^, aut con prin-
cipibus ^^ quibus multum fuit aurum, qui compleuerünt domus suas
^ Vor dem C, HL (roth). — 2 ^^g p gross, schwarz, mit rothen Funkten um-
gehen. — ^ ß u Qt respondens lob dixit. — ^ ß/* dies ille. — ^ so fi. in
ß fehlt in eo. — ® so A. ß fi dictum est. — '^ so fi. ß dies. — ^ so A,
ßfi sit. — ® 80 ßA. fi nee. — *® so ß. fi dominus eam. — ^"^ so A. ßfi
inueniat eam. — '^ ßftA excipiant. — ^^ so ßA, ju eam. — i* so fiA.
ß umbr^. — 15 zweifelhaft, ob et oder ei. — "^^ so ß fji. A accipiant. —.^^
ß (jtA mensium; hei Aug. werden die Worte neque numeretur in diebus
mensium nach den Worten sed nox illa sit dolor in V. 7 citiert und
glossiert. — "^^ ß/t* iocunditas, — '^^ ß fi eam. — ^ so ßfi. A illam. —
21 sic.ißfiA maledicens). — ^ so /u. A iUi diei, ß diei, ille. — ^8 dies
oder captur que steht im Cod. ßu capturus. — ^* ßjuA sidera noctis
illius. side steht auf der vorletzten nicht ausgefüllten Zeile eitler Seite.
Von der letzten ist nur die zweite Hälfte beschrieben {mit illius permane).
Es sieht aus, als sei auf dem leeren Raum etwas ausradiert und dann nicht
ersetzt worden. — ^so fiA. ß Qua. — ^^ so fi A. in ß fehlt matris. —
37 ßfi laborem. — ^^ A Ben. bloss uentre {wohl nur Druckfehler). — ^
so A (exii). ß/u exiens. — '^ so /uA. ß constituerunt. — ^i ^^ ^ /?Nunc
itaque, fi Nunc itaque nunc. — ^ ß/t somni. — ® zweifelhaft^ ob so
oder gloriabuntur; doch wohl jenes, was auch ßfiA haben. ^^ so A. ßfi
malis. - 85 gic (die beiden Wörter in einem Wort), ß/u cum prin-
Digitized by
Google
54 C. P. CASPAEI. [No. 4.
argento, 16. aut tamquam abortiuum prolapsu ^^ de uulua matris
suae^*^, tamquam^® infantes qui no uideruut^® lucem. 17. ibi in-
pii posuerunt*® furorem suum, ibi requieuerunt fatigati corpore,
18. simulque in aeternum habundauerun *i; non ^* audierunt uocem
exactoris. 19. pusilluset magnus nbi** est, et seruus non me-
tuens ^ dominum suum. 20. ut quid enim datur eis qui in amari-
tudine sunt, lux, et uita animabus que sunt in doloribus? 21.
quae desiderant mortem, et non contingit^^ illis, querentes eam
tamquam thesauros*®, 22. et gaudio adficientur**^, si inpetrent*^
23. mors uero*® requies, cuius uia^^ abscondita est. conclusit
enim deus aduersus euni. 24. ante escas quippe meas gemitus
adest^i, et fleo coartatus timore. 25. timor enim quem uerebar,
uenit mihi, et qaod^^ timebam, conprehendit me. 26. neque in
pace fui^', neque in silentio, neque in requiem^*, uenit. autem^^
mihi ira.
c. ivV
1. Respondens^ autem Elifaz' Themanites* dixit: 2. ne forte
loquamur tibi in molestiam^? pondus autem uerborum tuorum
quis sustinebit? 3. quod si tu^ monuisti ' multus, et magnus"^
infirmium consolatus es, 4. et egros conroborasti sermonibus,
genibusque infirmium ualitudinem prestitisti, 5. et nunc uenit
in te dolor, et benetrauit te, tu autem conturbatus es. 6. nonne
timor tuus® stultus est, et spes tua et simplicitas ui?® tuae^"?
cipibus. — ^ sie (zvoüchen p und s steht doch ein stark abgeschwächtes iK
ßfiA prolapsum. der Schreiher hat das" über u ausgelassen. — ^7 g^ae
fehlt in fif^Ä. — ^ ß fi A aut tamquam. — so ifn Cod. nouiderunt, der
Schreiber hat das "über o ausgelassen, ßfiA non uiderunt. — ^ ßfiA
deposuerunt. — *^ sie [ßfi abundauerunt). — ^ so ß A. fi nee. — ^
ßfiA ibi. — ^ so ß, in fi fehlt non. A non timens. — ^ so A. ß fi con-
tigit. — ^ /9^ thesaurum. — ^'^ ß f^ afficiuntur. — ^ si impetrent fehlt
in ßfi. — ^ ßfiA uiro. — ^ so ft. ßA uita. — ^^ so A. ß fi gemitus ad
dominum. — ^'^ ß fi quem. — ^^ so ß fi. bei A fehlt fui. — ^ ßfiA re-
quie. — ^^ so ßfi. A enim.
^ C. IV trägt die XJeberschrift Nil, de reso (d. i. response) elifaz ad
iob.* in grösseren rothen Buchstaben. — ^ r gross, schwarz, mit roihen
Punkten umgeben, — ^ ß Elipbat. — * /" Tbimanes. — ^ ß fi molestia
^ in ß fehlt tu. — '^ ß fi manus. — ^ so fiA. ^ß \S mortuus [= tibi
mortuus]**, La. — ® //Jl et simplicitas uitae, ß simplicitas uitae ohns
Digitized by
Google
1893] DAS BUCH HIÖB. 55
7. recordare ^^ itaque, quis mundus perierit, uel quando quando ^*
ueraces radicitus interierint? 8. quemadmodam uidi arantes pes-
sima, et qui serunt ea, dolores metunt sibi. 9. precepto domini
peribunt, et spiritu^^ ire eias demulientur. . 10. fremitus leonis
«t uox leaenae et gaudium draconum extinctum est^*. 11. mir-
micoleon perit^^ eo quod non haberet escam, et catuli leonum's ^^
diuisi sunt ab inuice^^. 12. quod si aliquod uerum uerbum fuisset^^
in sermonibus tnis, nihil ornm ^^ tibi accedisset. numquid non
•capiet^o auris magniflca ab eo^^ 13. soni "** et timoi'em in ho-
mines*', 14. orro'** mihi accidit et tremo*^, et ualde ossa mea
•commouit, 15. et Spiritus in faciem mihi occhrrit. orruerunt
-capilli mei et carnes. 16. exurrexi, et non cognoui; inspexi, et
Don erat 20 figura ante faciem meam, sed auram tantum et uocem
^udiebam ^'^. 17. quid enim? numquid homo ante dominum mun-
dus erit? aut ab operibus suis sine macula uir? 18. si contra
seruos suos non credit, et aduersus angelos suos prauum 2® quid
reperit; 19. habitantes^^ autem domus loteas, de quibus ^"^ et
»OS ex eodem ulto^^ sumus, percussisti ^^ illos tamquam ineam*^
20. et mane ^* usque ad uesperem ^^ ultra non sunt; eo quod ®^
et. Ben. am Bande „f. viae''. — ^^ so ß ft. A Ben. tuae quasi stultitia.
die beiden letzten Worte gehören aber wohl Äug. an. — ^^ die Zeile vor
recordare nicht vollendet und das r des Wortes gross und mit rothen
Punkten umgeben. — 12 ^^ ^^^ quando das letzte Wort einer Seite und
das zweite das erste der folgenden. — *^ Cod. spü, ujo^ auch ß hat, nach
La. = spiritum. — ^^ so A. ßfi gladius draconum extinctus est. — *^
ßuA periit. — ^ö das s dm'ch dh zuoei Punkte vom Schreiber cassiert. er
wollte wohl zuerst sunt vor diuisi setzen. — ^^ ßfiA inuicem; der
Schreiber hat unterlassen ~ über e zu setzen. — ^^ ß misset. — ^® der
Cod. nihilorum (ß^Ä nihil horum\ — ^ ßjuÄ capit. — ^^ so ßf*. A
ab eo magnifica. — 22 ^Iq ß sonum, fi somnum. „sonium ich zweifelnd^,
La. Unter ~ scheint ein jetzt fast verwischter Buchstab gestanden zu ha-
ben, vielleicht t (sonitum). — '^ ß/u ei timorem ndcturum decidente
timore in homines. — '* das r über der Zeile vom Schreiber. — ^ sie (ß^
tremor). — ^ so ft, ß erit. — ^7 gQ ß^ ^ ged aura tantum, et uocem
Äudiebam. — ^ so fi A. ß paruum. — ^ so fiA. ß habentes. — ^ sie.
— 81 sie (eo de multo). ßu eodem ulto. — ^ ß ft A percussit. —
^ ßfiA tinea. — ^4 ursprünglich magno; g doch ausgewischt, ß fi A et a
mane. — ^ ß /i A uesperam. — 86 ^^ ^, ^ et eo quod, ^ et quod. —
Digitized by
Google
56 0. P. CASPABI. [No. 4.
non possint ^"^ sibi ipsi*^ subuenire, perierunt®®. 21. adflauit enim
eos, et aruerunt; interierunt, quia non habebunt*® sapientiam.
c. y:
1. inuoca autem, si quis tibi respondeat, aut si que scorum
angelorum^ uideas. 2. etenim stultum interimit^ ira, errantem*^
occidit zelus^. 3. ego autem uidi stultns radicem mittentes, sed
protinus comesa* est eorum conuersatio. 4. longe flaut'' fllil
eorum a salute, et conterentur® ante* ianuas inflrmorum'^ et
non Sit qui eruat. 5. que enim illi congregauerunt, iusti come«
dent, ipsi uero de malis non liberabuntur. exauriatur^^ fortituda
eorum. 6. non enim prodiet de terra labor, nee de montibu»
germinabit dolor; 7. sed homo in labore nascitur, pulli autem
uulturis altissime uolitant^^. 8. unde et ego deprecabor dominum^
et dominum omnium dominatorem inuocabo, 9. qui facit magna,
et uestigabilia^^, glorifica et ingentia quorum non est numerus.
10. qui dat pluuiam| super faciem terrae, et mittit aquam
sub celo. 11. qui facit infimos^* in excelso, et qui perditos^^
excitat in salutem. 12. qui mutat consilia astutornm, ut non
faciat^* manus eorum ueritatem; 13. qui conprehendit sapientes
in prudentia", et consilium uersutorum exterruit^®. 14. in die
concurrent illis^^ tenebrae, et^^ tamquam in nocte^i palpabunt
in meridiae, 15. et pereant in bello, et egrediatur de manu po-
tentis infirmus, 16. sit^* autem inflrmus^» spes**, et iniqüi os^^
obstruatur. 17. beatus autem u^ quem arguat** dominus, cor-
^^ ß fi Ä -possQTLt. — ^ 80 ßf*. A ipsis. — ^ so fiA. ß interierunt. —
^0 /?^^ habebant.
^ C. V ist ohne jedes Interpunktionszeichen mit dem vorangehenden verbunden
«'ebenso in ßfi), — ^ Qq^ quescorum angelorum, /u quem sanctorum ange-
lorum, ^quem angelorum sanctorum. — ^so ßu. JLperimit. — ^ßfiAer-
rantem autem. — ^ so fiA.ßze\\x& occidit. — ^ ß f* comesta. — ' so ^. ß
fient. — ^ ß fi A conterantur. — ^ so ß /i. A super. — ^^ so A. ßfi impio-
rum.— ^^ ß/iA exhauriatur. — "^soA, ß fi uolant. — ^^ß/i inuestigabilia.
— ^* i^/« infirmos. — ^^ ß/t impeditos. — ^^ so A. ß fi faciant. — ^^ so ß.
u prudentiam. — ^^ gQ ß^ ^ exterret. — ^® so fiA, ß illi. — ^ ßf*A
aut. — ^ so A. ßfi bloss nocte. — - ^ ß si. — ^ ßf*A infirmo. — ^ß
pes. — ^ ß f^ iniquus. — ^ ß/iA arguit. — ^7 ^q ^ ß Correctionem.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 57
reptionem ^"^ autem^s omnipotentes ne abnueris, 18. ipse autem^®
dolere ^^ facit, et rursum ^^ medetur; percussit ^^ et manus eins
sanauerunt^^ 19. sexies de necessitatibus liberabittea morte^*,
et in septimo non non^^ te tangit^® malum. 20. in fame liberabit
t
te ^^ a morte, in ^® prohelio uero de manu ferri ^^ soluente *®. 21.
a flagello linguae absconde te^^, neque timebis que^^ superue-
nient*^ mala. 22. iniustos ^ et iniquos deridebis, et ferrotientes*^
bestias non timebis. 23. quia cum labidibus agri habebis fedus
bestiae enim fere pagata^* erunt tibi. 24. deinde scies quod in
pace erit domus tua, et tabernaculi tui conuersatio non peccabit.
25. et scies quod multnm erit semen tuum, et filii tui erunt tam-
quam omnis erba in campo. 26. et uenies in sepulctirm *'' tam-
quam frumentum maturum, quod in tempore suo metitur*^ aut
tamquam aceruus^^ are^® in tempore suo congregatus. 27. ecce
hec ita exquesiuimus, haec sunt quae audiuimus^ tu uero scito
temetipsum quid egeris.
C. VI/
1. Respondens* autem lob dixit^: 2. si quis adpendens pon-
deret iram meam, et dolores* meos ponat in statera simul,
3. arena litorum inueniet grauiores; sed ut uidetur, uerba mea*
sunt mala. 4. sagite enim domini ® in corpore meo sunt, quarum
— 28 gQ ß ^ ergo. — "^ ß H' enim. — ^ ß fJ^ dolorem. — ^^ /? rusnm. —
^ ß fi percutit. — ^ so ß. fi sanant. — ^ ßfihloss liberabit te. a morte
ut ans dem liberabit te a morte in v. 20 heraufgekommen. — ^ das erste
non das letzte Wort auf einer Seite, das zweite das erste auf der folgen-
den, — 86 ßfiA tftnget. — 37 gQ jif^ ß liberauit te, A te liberabit. — ^
so fi A. ^et in. — ^ so A. ß fi inferni. — ^o ^^ ^ i^^wi Schreiher durch
den Punkt cassiert und mit t erstattet, ßfiA soluet te. — *^ das t von
te gehört auch zu absconde, die zwei t durch eins ausgedrückt, — ^ ß fjt
neque timebis, neque. — ^ ß f^ superuenient tibi. — ** „Editi: Nonne
patieris injustos etc. [A flagello linguale abscondet te: ne sentias contu-
melias, nonne patieris injustos etc.]? At MSS., won ne patiaris? Injustos
etc.", Ben. — ^ sie. ß fi ferocientes, A feroces. — ^ ßf*-^ pacatae. —
*'' sie. — ^ ß fi metetur. — *^ ursprünglich acertuus, t dann aufgewischt *
— ^ ß f* areae.
Vor C. VI nichts als ein einfacher Punkt, — 2 grosses E. — ^ in ß fehlt
F. i. — * ß/u sermones. — ^ so ß fi. hei A fehlt mea. — ^so A. ßfi dei.
Digitized by
Google
58 C. P. CASPAEI. [No. 4.
furor bibit sanguiDem meum. cum enim incipio loqui, stimulant
nie. 5. quid enim ? num frustrafiager "^ clamauit ® nisi escam re-
quirens^? aut bos mugiet, cum habeat in presepe tibus^®? 6.
numquid potest sine sale edi panes? aut est sabor in sermonibus
uanis? 7. sie nee anima mea potest cessare. fetidas enim nideo
escas^i meas, sicut est odor leonis. 8, quod si det, et^^ ueniat
postulatio mea, et spem meam det dominus^ 9. incipiens dominus
uulnerat^® me, sed non in perpetuum me interficiat.^* 10. sit
mihi ciuitas sepulchrum, supra ^^ cuius muros saliebam. non par-
cam; non enim mentitus sum uerba sancti dei mei^®. 11. que
est enim uirtus mea, et^"^ suflferam?,aut quod tempus meum, ut
sustineat anima mea? 12. numquid uirtus lapidum uirtus mea,
aut carnes mea^^ sunt aereae^®? 13. aut non in ipso confide-
bam ^? sed adiutorium amercescit^^. 14. auersa est a me miseri-
cordia, et uisitatio domini me dispexit. 15. propinqui mei non
respexerunt me; tamquam torrens deflciens, aut sicut fluctus
transierunt me. 16. qui me metuebant, nunc inruerunt super me.
17. sicut nix aut glatias ^^ constricta cum tabuerit, in calore non
conparet** quid fuerit, 18. sie et ego dereptus** sum ab Omni-
bus, perit ^ et exclu de domu *^ mea factus sum. 19. uidete
uias Temane eorum^^, semitas Sabaeorum intuimini^®; 20. quia
confusionem consequentur qui in ciuitatibus et in^® diuitiis con-
fldunt. 21. nunc autem et uos insurrexistis in me sine miseri-
— '^ sie. ßfiA frustra onager. — ^ so ß. ft A clamabit. — ^ so A. ß f£
quaerens.^ — ^® sie (presepetibus\ ß ft presepe (A presepi) cibos. —
^1 80 fi, A escas uideo, ß uideo carnes. — ^^ ^Editi cum versione Vul-
gata, Qiiis det utl At MSS. Quod si det et*", Ben. — ^^ ß^ uulneret. —
^* 80 fi. ß interficiet. — ^^ ß fi A super. — ^^ so ß fi. A uerba sunt sancta
dei mei. — ^'^ ß/iA ut. — ^^ sie {ß fi meaeV — ^^ so ft (eree). ß ene§.
'0 so ßfi. A Ben, aut non in ipso confidebe.m, cum mihi bene esset.
Allein die Worte cum mihi bene esset gehören trotz der auf sie fol-
(jmden Glosse: id est, cum essem immortalis ad imaginem Dei ohne
Zuoeifel Aug. an. — 21 gi^ amer am Schlüsse einer ZdU, cescit am An-
fang der folgenden, ßu A 2, me recessit. — 22 ^ic. ß glaties, fi glacies.
^^ ßfi apparet. — ^ ß f* derelicbus. — '^ ß (i A perii. — ^6 ^vc, ßf*A
exul {A exsul) de domo. — 27 gic ßfi A Themanorum. — '^so A (se-
mitas Sabaeorum intuemini^. „Intuemini zum Folgenden gezogen ß,
intuemini ebenso fi"^, La. — ^ so fi. in ß fehlt in. — ^ in ft fehlt V. 21.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 59
cordia; sed uidentes uulnus meum tiniete^**. 22. quid enim?
numquid aliquid uos petit^^, aut fortitudine uestra^^ indigeo, ut
me saluetis ab inimicis, aut de manu potentis eripiasti^^ me?
24. docete rae, et ego obmutescam. si quid erraui, dicite mihi.
25. sed ut uideo, praua^^ueri hominis uerba^^ citis**. non enim
a uobis auxilium peto, 26.- neque increpatio uestra silentium
ponet mihi^"^; neque enim elocutionem sermonis uestri sustinebo.
27. uerumtamen super pubillum ^^ inruitis^^ et insilitis*® in
amicum uesirum. 28. nunc autem aspicientes *^ uagate *^ mihi, in
facie uestra non mentiar. 29. sedete, et non sit iniquitas, et
rursum iustitiae ?^ adeste **; 30. non est enim in ore meo iniqui-
tas, et fauces meae, nonne sapientiam meditantur^^?
c. vii;
1. numquid non temptatio est uita humana super terram, et
sicut cottidiani mercenarii uita eius? 2. aut tamquam seruus
metuens dominum suum * et cousecutuss ^ umbram, at * tamquam
mercenarius expectans^ mercedem operis sui? 3. sie et ego ex-
pectaui menses uanos, et noctes dolorum date sunt mihi. 4. si
dormiero, dico: quando dies? et si surrxero, rursum: quando
uesperum®? repleor"^ autem doloribus a uespere® usque ad mane,
5. et concrescet® corpus meum putridine uermium. infundo
glebas terre^®, radens saniem, 6. et uita mea^^ exilior est quam
— 81 ßuA petii. — ^ 80 fi A. ß fortitudinem^ uestram. — ^ sie. fi/u
eripiatis. — ^ so u. ßA (A auch in der Auslegung) parua. — ^ so ß A.
„esse (abgekürzt geschrieben) ^m", La. — ^6 gic {ßfiA dicitis). — ^ f^ im-
ponit miki, ß mihi imponib. — ^ so fißA (pupiUum). „Loi. super pu-
siüum.* Am. Er. et plures MSS. pusillum (Druckfehler für pupillum)'.
juxta Vulg. et LXX", Ben. — ^ ß fiA irruistis. — ^ ßl^ insilistis
(„beide Hdss insilistis", La). — ^^so ßu, A inspicientes. — *^ so st. ua-
cate (ßfiA). — *3 oS.er iustiti§. — ^^ ßfiA adestote. — *5 so ßfi. A
meditabantur.
^ Vor C. Vn ein einfacher Punkt — ^ so /uA. in ß fehlt suum. — ^ das
zweite s vom Schreiber durch die beiden Punkte cassiert. — ^ so st. aut
(ßuA). — ' ßfiA qui expectat. — ^ ßfi uespera, A uesper. — ^ so A.
ßfi replebor. — ^ so A. ßfi uespera. — ® /9^-ä concrescit. — ^®50 (aA.
/?In fundo glebas terre. „Sic (infundo glebas terrae) MSS. juxta LXX.
At editi in fundo globos terrae^, Ben. — ^^ so A. in ßfi fehlt mea. —
Digitized by
Google
60 0. P. CASPARI. [No. 4.
loquella, et periit^^ in uacuam spem^'. 7. recordare ergo ^* quia
Spiritus est uita mea, et non amplius reuertetur oculus meus ui-
dere bona^^. 8. non me^* cognuscet^*^ oculas uidentis; oculi tui
in me, et non subsisto, 9. tamquam nubes expurgata de celo. si
enim homo descenderit ad inferos, ultra non ascendet, 10. et non
reuertetur amplius in^^ domum suam, neque cognocet^® illum ultra
locus süus. 11. propterea itaqua*® et ego non parcam ori meo,
in 21 angustiis*^ positus Spiritus mei; aperiam amaritudinem anime
pieaecoartatus. 12. ututrumne^^ mare sum'* autdrago, quiasta-
tuisti super me custodiam'^? 13. qüia dixi: consolabiturme lectus**
meus, et referam me ipsum*'' cumfabulationem ^f in toro meo,
14. exterres me per somnia et per somnia^®, et per uisiones ^^
meae^i obstubefacis. 15. absolue'^ a spiritu animam meam, et
a morte ossa me. repelli ^^; 16. non enim in sempitemum uiuam,
ut pacienter feram. discede a me; uana est enim uita mea.
17. quid enim est^ homo quod exaltasti eum, aut qui'^ ex^^
sensu ^'^ tuo intendisti ad ^® eum. 18. uel uisitationem eins '®
pacies*^ in mane, et in requiae iudicabis eum? 19. usque quo
non me*i timittis, neque deferes*', donec deglutiam*^ saliuam
meam in dolore? 20. si ego^* peccaui, quid tibi possum*^ facere?
tu quis scis ** sensum humanum, quare posuisti in me *^ ut loquar
aduersnm te, et sum^® tibi honer*®? 21. et quare non est^®
12 SO fi. ß perit. — 13 so ß. (i uacuum spes. — i* so A. ßft itaque. —
^^ A Ben. et non reuertar ad uisibilia. Diese Worte sind jedoch ohne
Zweifel nur Atig,''s Bemerkung zu den ausgelassenen Textworten. — ^^ so
A. ßfi nonne. — ^^ so A (cognoscet), ß fi cognoscit. — ^^ ^q ßA. in f*
fehlt in. — i® sie. — 20 ^ic. — 21 ßfi loquar in. ^ ^ ßfi angustia. —
28 sie, Wiederholung von nt. — ^ ßfiA sum ego. — 26 q^ja statuisti
super me custodiam fehlt in ß. — ^^soßA, fi lectulus. — 27 ßfiA ad me
ipsum. — 28 cum fabulationem geschrieen, ßfiA consolationem, — 29 cos.
siert durch die Funkte über den drei Wörtern. — ^ ßfiA uisionem. ~-^A
me. in ßfi fehlt me. — 82 ß^ absolues, ^ absoluens. — ^ ßA repuli,
fi reppuli. — ^ ßft est enim. — ^ ßuA quia. — ^ qtl fehlt in ßf*Ä.
— 87 na4ih sensu ein ausradiertes s. — 88 sq ß^^ ^ in. — 89 gQ y^\i ^
God,\ das Wort steht auf der letzten Zeih einer Seite, in die innere Ecke
eingeklemmt, und ist deshalb undeutlich. — *® so st. facies. — ^^ßf*A me
non. -— *2 sie (ßfiA deseris). — *^ so A. ß glutiam, ^ gluttiam. —
^ so A. ßfi bloss ego, — ^ ßfiA possum tibi. — *8 ß^ q^j gcjg. q g loohX
durch Verdoppelung des s von scis entstanden, — *7 ^^ posuisti me. —
^ so fi. ß sim. — *® sie. ßfi oneri. — ^ t durch den Punkt cassiert
Digitized by
Google
1893.] BAS BUCH HIOB. 61
' oblitus iniqaitatis meae, et porgasti peccatum meom? nunc aatem
in terram ibo. maneuigflabo^^, et ulti*a non ero.
c. vin/
1. Ad ' haec Baldat Saucicitis dixit: 2. quoosqne loqaeris
haec? Spiritus maltiloqnaz' est oris tuil 3. nmnqoid dominus
inioste agit, cum iudicat? ant qui fecit omnia, torbabit qaod iustom
est? 4. si filii toi peccanerant coram eo^ misit in mann iniqui-
tates eornm^ 5. tu autem consurge delucolo ad dominum omni-
potentem, et^. 6. si mundns et uerax^ es tu, precem exaudiet
tuam", et restituat® tibi uitam iustitiae; 7. et erunt priora tua
minima, nouissima tua^® infinita. 8. interroga enim generationem
priorem, et exquire genns parentum. 9. hesterni^^ enim" sumus,
et nescimus, et umbra est uita nostra super terram. 10. aut
numquid non hi ^* docebant i* te, et referunt ^^ tibi, et ex corde
suo proferentes 1^ sermonis? 11. numquid uiret" scirpus siue
aqua? aut crescit iuneus, nisi inprietur^®? 12. adhuc in sua radice
consistet^^ et non metetur. antequam bibat^", omnis erba nonne
arescit? 13. sie igitur erunt nouissima omnium*^ qui obliuiscun-
tur dominum; spes enim impii peribit, 14. et inhabitabilis** erit
domus eius, adque araneis conplebitur tabemaculum eins. 15.
quod si et 23 suffulserit domum suam, non stabit, et cum coepe-
rit*^ non permanebit 16. humidus enim est^ ante solem, et
{aiich A Ben. est; hier wohl nur Druckfehler). — ^^ das ist toohl maue
euigilabo; das e von mane und^das von euigilabo durch ein e ausgedrückt;
ßfi mane uigilabo, A nam euigilabo.
1 C, Viil folgt auf C. Vü ohne Zwischenraum in derselben Zeile. Ncu^
dem Schlusswort von C, Vü ein einfacher Funkt. — "^A. etwas gross. —
^ so fi, ß multiplex. — ^ ß/i oji tuo. — ^so ß/*A („Editi, m manum — .
At MSS., in manu: juxta LXX", Ben,), — * ß/iA et precare. — ^ «o
fi. in ß fehlt et uerax. — ^so fs. ß tuam exaudiet. — ^ß/*A restituet.—
'® ß^ nouissima autem tua. — ^ so ß, /u et extemi. — ^ so ß. in ^
fehlt enim. — ^ so fi. ß iL — ^* ^A docebunt, ß nocebunt. — ^ Cod.
refeT (referunt? referent?). ß^ referent. ^ ^^ ß/i proferent. — *^ so
A. ßfA uirescit. — ^^ sie. ßft irrigetur. -«- '^^ ßf*A consistit. — ^ so A.
ßf* uiuat, vivat. — 2i ^^ hominum. — ^ ß/i non habitabilis. — ^3 ^^
ßA. f€ et si. — ^ so A. ßfi cvperit, ceperit. — ^6 ^^ ^, ^^ est enim.
Digitized by
Google
62 C. P. CA8PAEI. [No. 4.
de putridine eius^ß germen eius ascendet 17. in congregationi-'
bus lapidum dormit, et in medio lapillorum uinit^*^. 18. si teg-
t
lutierit*®, locus mentietur eum, non enim aduertisti ^® haec, 19.
quia euersio impii talis^*^ est; de terra autem alterum^^ deger-
minauit ^^. 20. dominus enim no probabit ^^ innocentem, nee uUura
a
munus impi^ accipit^^ 21. ueratium autem os repleuitur^^
risu, et lapia eorum confesione^^. 22. inimici autem eorum
iüduentur confusione, et tabemaculum impii manebit^^.
C. IX.'
1. Et* respondeus lob dixit: 2. uere scio quia ita est. quo-
modo enim poterit homo iustus esse^ apud* deum^? 3. sienim^
uellit'' iudicio contendere cum eo, et respondens unus^ de mille.
4. sapiens ' enim sensu et fortis et magnus. quis durus fuit coram
eo, et mansit? 5. qui in uetustate "^ perducet^^ montes, et nesciunt;
qui uertit eos in ira; 6. qui commouit ^* orbem a fundamentis,
et columne eius mouentur ^^; 7. qui praecepit '* soli, et non ori-
tur, et contra sidera signat; 8. qui extendit celum solus, et am-
bulat tamquam super terram super mare ^^; 9. qui facit Are-
turum et Uesperum et Pliadas et interiora Austri; 10. qui facit
magna et ^® inuestigabilia, glorifica et ingenti ^'^ quorum non est
— 26 SO ßA. in fi fehlt eiu8.| — 27 ^^^ uiuet. — 28 ^as t über ut v(ym
Schreiber, ßfi deglutierit (La deglut[tjierit), A deglutietur. — ^so /i.
ß animaduertisti. — ^ so ß. fi imputabilis. — ^ so A. ßf* altemtrum.
^ ßf* genniiiau(v)it, A germinabit. — ^sic (der Schreiher hat das " über
ausgelassen), A non probabit mit der Bemerkung (Aug.^s): An: non
reprobabit? vel illud: Impium non probabit innocentem? ß non re-
probanit, /i non reprobabit. — ^ so st. impii. — ^ das a vher dem i
vom Schreiber, ßfi accipiet. — ^ ß repleuit, ^|replebit, ^-4 ünpleuit. —
•^ sie. — ^ ßf^ non manebit, A non permanebit.
* 0. IX beginnt mitten in einerlZeile nach einem blossen Punkt, und sein
erster Buchstab ist kaum gross, — ^ in ß/i fehlt et. — ^ fi quis iustus
esse, ß bloss iustus esse. — *> so ß, /u ante. — '^ ß/u dominum. — ^ ß
eni. — Ä'' sie (ßu uelit). — ^ ß non respondebit ei unus, f* non respon-
debit ei unum, A non respondehunt ei unum. — ^ ß/* sapiens est. —
*® 80 ßfi, A uetustatem. — ^^ so ßfi. A perducit. — ^ ßfiA commouet.
— 18 ßfij^ mouebuntur. — i* /9i<^^praecipit. — ^ so ß/i. A super
maie tamquam super terram. — ^ ßf* atque. — i' so st ingentia;
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 63
numerus. 11. si transgressus me fuerit^®, non uidebo ^®, et si
transierit me'®, nee sie sciam. 12. si enim morti tradiderit, quis
auertit^i? aut quis dicit^^ [m. ^^^^ fecisti? 13 ipsius enim
inauertibilis ^3 ira. ab ipso subdita ^^ sunt cetera ^ sub celo.
14. quod si audiat me, et discernat sermones meos secum,
15. quod si etiam iustus fuero, non exaudiet me. iudicium eius
rogabo. 16. si uero inuocauero, non** exaudierit, non credam
quod*^*^ exaudiuit^^ uocem meam. 17. ne forte in^turbine me
conterat; multas enim tribulationes meas fecit sine causa, isj
non enim sinet 2» me respirare, sed inpleuit me amaritudine. 19.
etenim quia potest, obtinet; nain iudicio eius qui ^® aduersabitur?
20. quod si^i fuero iustus ^2, os meum impia loquitur®^ 21. quod
et si^* fuero sine crimina^^, prauus inuenior^^ si enimetimpiae
egi in anima mea^'^, nescio. uerumtanien ^® aufertur^® uita mea.
22. uerum^o est; propter quod et dixi ^^ : magnum et potentem
disperdit^* ira. 23. qua nequa nequam*^ homines in magna
morte erunt, sed iuste** deridentur^. 24. terra tradita est in
manus impii. facies iudicium** eius operit*''. quod si non est^^
quis ergo est? 25. uita autem mea leuior est qur Cursore*^, fu-
gerunt, et non uiderunt bonitatem. 26. abierunt quasi uestigium
das Wort stellt am Ende einer Zeile, — ^^so^juA. ß fuerit me. — ^® nach
uidebo folgen bei A Ben, die Worte : süaltior me fuerit, aut celeritate
perstrinxerit (Ben, am Bande: f. pertransierit) me, non eum agnoscam
als Textworte. Sie gehören aber Aug. an, — ^ so fi. in ß fehlt me. — ^^
ßfiA auertet. — ^ ßfM. dicet. — ^ ß inauertabilis. — ^sofiA. ß con-
dita. — 25 so ßfJiA (es ist ceti zu lesen). — ^6 ß^ et non, f* bloss et. —
27 so ßfi. A quoniam. — ^ so fiA. ß exaudiet. — - ^'^ ßfiA sinit. — ^®
ßftA quis. — ^^ ß quod si et, f^A quod^et si. — ^2 dag - ^^r u (um)
vom Schreiber durch den Punkt cassiert. — ^ ßfiA loquotur. — ^so //.
ß si et. — 36 ^f^ ^r^durch den Funkt vom Schreiber als Fehler bezeichnet
— ^ö ß/u inueniar. — ^^ ß/u animam meam. — ^^ so A. ß(i uerum au-
tem. — ^^so ß(i. -lauferetur. — ^ /5^ -äunum. es sieht aus, als hätte der
Schreiber corrigieri, vielleicht unum in uerum. — *^ so ßfi. A unum est
quod dixi. — ^2 ^q ^ ß^ disperdidit. — ^ sie. ß/u quia neque, A quia
nequam. — ** ß^ iusti (so Aug. nach den Worten: in qua sunt etiam
iusti, cum — deridentur). — ^^ ß/* \S. deridentur. — ^ ßfi facies iudi-
cum, A faciens iudicium. — ^'^ so A und fi (in /* „war [operit] operuit,
das u ist radierif*, La), ß operuit. — ^ so /uA (Aug. dtiert quod — est
ztoeiMal, das zweite Mal fügt er ipse hinzu: quod si ipse etc.). ß quod
si iUe non est. — ** sie (das cur wiederholt und das erste Mal qur ge-
Digitized by
Google
64 c. p. CASPABi. [No. 6.
nauis, aut quasi aquile uolantis et qoerentis^" escam. 27. quod
si et locutus fuero obliuiscor dum loguor. declinans in faciem^^
ingemescam. 28. commoueor omnibus membris; scio enim quia
a
inpuDitum me non timittis. 29. et qui^^ gmn impius, quare non
sum mortus^', et^* laboro? 30. quod si puriflcatus fuero in niue,
et mundatus ftiero mundis manibus, 31. satis in sorde ^^ me tinxi-
sti^^ et exsecratum est me^'^ uestimentum meum. 32. non est^^
etenim^® homo sicut et ego®*^, cui contradicat^i, ut ueniamus par-
»itef ad iudicium. 33. utinam esse et «^ nobis arbiter, et qui ar-
i
gueret, et qui audiret inter utrumque®^! auertat a me urgam^*
suam, et timor eius non me terreat! 35. loquar et non timeam
eum. non enim nunc®^ sum mecum.
c. x/
1. defecit anima mea^. proferam contra me sermones meos.
loquar in amaritudinem ' anime meae coartatus, 2. et dicam ad
dominum: noli me docere impium esse, quare me taliter iudicasti?
3. aut bonum est tibi, si inique egero? quia dispicis opus quod
manus tuae feceruni, et ad consilium impiorum animaduertisti?
4. aut sicut homo respicit^ perspicis? aut sicut homo uidet^,
uidebis? 5. aut humana est uita tua? aut anni tui sunt tamquam
dies hominis? 6. quia perquisisti iniquitatem meam, et peccata
mea inuestigasti, 7. scis enim me nihil impiae ® fecisse. sed quis
est, qui de manibus tuis eripiat^? 8. manus tuae finxerunt me
schrieben). — ^ so A (quaerentis). ßf* uolantes et quaerentes. — ^^ so
A. ßfi facie. — ^2 im Cod. quisum geschrieben, das a viber dem i mm
Schreiber (ßfiA quia sum). — ^ so st. mortuus {ßf^A). — " so A. ßfi
sed. — 56 ursprünglich sorte; t darm in d conigiert. — ^ so A. ß u
tinxi. — 57 ß^A me est. — ^ so ßfi. ^ es. — ^ ß(^ enim. — « so
A. ßfi sicut ego. — ^^ ßfiA contradicam. — ^ sie (ee, et). ßfj^A esset
— ö8 ßQ A. ßfi utrosque. — ^ das i über ur vom Schreiber — ^ so ß /i\
hei A fehlt nunc.
1 C. X beginnt mitten in einer Zeile, ohne dass ihm irgend ein Interpunktions-
zeichen vorangeht. — ^ ßf* defecit anima mea in uita mea. — ^ amari-
tudine. ßf* amaritudiAß. — ^ ßf^A perspicit. — ^ fif* uidet homo. —
^ so ß K. fi impium. — '^ „Sic MSS. cum LXX. At editi, eripiatur'^y
Digitized by
Google
1893,] DAS BUCH HIOB. 65
et fecerunt^, postea uero mutatus percussisti rae. 9. memor esto
quia de lato finxisti me, et in terram iterum® conuertis^^ 10.
nonne tamquam lac mulsisti me, et coaculasti me sicut^^ caseum?
11. pelle 12 et carne me induisti, ossibus et neruis me inseruisti.
12. uitam et misericordiam mihi dedisti, et inspectio tua custo-
diuit spiritum meum. 13. haec ergo cum in te sint, sciam^^
quia omnia potes, nee est tibi inpossibile quicquam. 14 quod si
et^* peccauero, custodias^^ me, ab iniquitate^* non inponitum
fecisti me. 15. quod si et^*^ impiee^® fecero^®, uq mihi, et si
iniustus^® fuero, non possum respirare. plenus enim sum obpro-
prio. 16. et capior sicut leo e^i ad occisionem. iterum autem
•commutatus seuissime crucias me, 17. instaurans^* in me dor-
menta mea^^. ira magna usus es me^*^ et inportasti mihi temp-
tationes. 18. quare ergo de uentre eduxisti me, et non sum
mortuus, ut nullius oculi me uiderent, 19. et essem tamquam
nunquam^^ fuissem? quare autem a uentre non sum protinus
sepultus^ö? 20. aut numquid non est paruum tempus^'^ uite
me^? patere^s me^», ut requiescam pusillum, 21. antequam eam
unde non reuertar^^, in terram tenebrosam et calicosam, 22. in
terra ^1 noctis ^^ aeterne, ubi non est lux, nee est uidere uita^^
hominum ^\
Ben. — 8 fif£ fecerunt me et finxerunt me. — ® ßÄ me iterum, ^ iterum
me. — ^^ ßfiA conuertes. — ^^ ß (i ut. — ^2 ß fi et pelle. — ^3 ßuA scio.
- 1* so A. ß quod et si, ,« quod si. — ^^ ß/u A custodies. — ^^ ßfi
ab iniquitate autem. — ^' so fi, ß quod et si. — ^^ doA erste {sehr
undeutliche) e durch die Puncte cassiert. — ^^ so fi. ß egero. — ^o
ß fjt A iustus. — 21 sie. — '^ so A. ßju restauras. — ^ so A. ßfi tua. —
^ ßf* m me. — ^ ßf4 A non. — ^ ß fi sepultus protinus. — ^7 ^^
parum tempus, A tempus paruum. — '^ so A. ßft attere. — ^ so ß/u.
A ergo me. — ^o ^ 5^^- jg^^, antequam eam in poenas, unde reuerti non
licet. Allein in — licet ist augenscheinlich Aug.^s Erklärung des nicht
angeführten unde non reuertar. — ^^ ßi^ terram. — ^ so /u. ß mortis.
— ^ ßfi A uitam. — 3* nach hominum Jten Punkt und die Zeile unvoll-
endet.
Vid.-Selsk. Forh. 1898. No. 4. 5
Digitized by VjOOQIC
66 C. P. CA8PAB1. [No. 4-
C. XL'
1. Et 2 respondens Sofar Nimatites^ dixit: 2. qui multa.
i
dicit, et audre* debet? aut numquid eloquens uidebitur^ iustus^
esse? 3. beatos natos homines*, breuis*^ uitae! noli multus esse
iu uerbis, cum nemo sit qui contradicat tibi. 4. neque dicas:
iustus sum operibus. et sine crimine fui^ ante eum. 5. sed
quomodo dominus loquatur ad te,. et aperiat labia tua tecum^
6. et doceat te uirtutem sapientia** quia tuplex erit super te;
et tu nescies *" quia digne reddita sunt tibi a domino ^^ qne-
peccastis^^ 7 a^t uestigium domini inuenies? uel ad ultima,
peruenisti^^ corum^* quae fecit omnipotens? 8. suplime^^ est
func
caelum, et quid facies? protius ^^ uero inferi ", quid scis? 9.
aut longior a spatio uel latitudinem *® maris. 10. quod si euer-
terit omnia aut congregauerit, quis dicit ^^ illi: quid fecisti?
11. ipse enim nouit opera iniquorum ^^, et uidens iniusta non
neglegat ^K 12. homo uero 22 aliter natat 2» sermonibus, et uir
natus mulieris tamquam onager erit in deserto. 13. si enim tu
mundum posuisti cor tuum, et extendis^* ad eum manus tuas.
14. si iniquum quid est in manu tua, longe facito illud a te, et
iniquitas in domo tua non maneat; 15. sie enim fulgebit facie»
tua tamquam aqua pura, et expoliaberis ^ß forte 2« et non time-
bis; 16. et labores^'^ obliuisceris tamquam fluctum^^ qui preterit^
1 am Bande. V. (roth). — 2 jj gross^ schvoarZj mit rothen Flecken umgeben^
— ^ ß fi Minaeus. ^— * das i über dr' vom Schreiber. — ^ so ßfi. A
uidebitur eloquens. — ^ ß f^ beatus homo natus, homo, A beatua
natus homo. — '' urspünglich preuis. p dann vom Schreiber in b corri-
giert, und ausserdem mit zwei Funkten als Cassationszeichen versehen. —
* der Cod. crimine. Fui. — ^ ß /i sapientiae. — ^^ ß/i A et tunc scies.
— ^"^ so ß A. fi deo. — ^^ ß/i A peccasti. — ^^ ß f^ uenisti. — ^* 50
//. ß horum. — ^^Iso A (sublime) ß (suUime ;est7c§lü). fi sublimior est
caelo. — ^^ sie. ß fi profundior. — ^'^ ß f^ inferis. — ^^ wohl Verdoppelung
des m von mare. ß altitudinö, ^ altitudine. — ^^ ßfi A dicet. — ^ so^
ß/u. A hominum iniquorum. — ^ ß negligit, ^ negliget. — ^ so ß A.
in /u fehlt uero. — ^ ß/u A nutat. von La. richtig in natat comgiert.
^* ßf^ extendes, A. exten den s. — ^ so fi, ß exspoliaberis. — ^ sie
{ßfjt sorde). — 27 ^^ laboris. — ^ so /i Ä, ß fructum. — ^soß/*.A
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 67
et non terreberis 2^; 17. et oratio tua tamquam Lucifer erit; et
a meridiano orietur^'* tibi uita; 18. et confldes quia est tibi
spes, et pro solicitudinibus et curis apparebit tibi pax. 19.
requiesces enim, et non erit qui te expugnet, et rogabant^^
faciem tuam multi. 20. oculi autem ^^ impiorum tabescent, salus
autem relinquet eos; spes enim eorum perdicio est anime.
C. XIL'
1. ßespondens^ autem lob dixit: 2. ergo nos estis^ homines?
an uobiscum* morietur^ sapientia? 3. et mihi quoque est cor,
sicuti * et uobis; 4. sed iustus uir et sine crimine uenit in deri-
sum''^. 5. 6. in tempus enim certum praeparatus erat, ut succum-
beret aliis, et domus eins, ut deuastaretur ab iniquissimo uiro ®.
nuUus confldat, cum sit nequam, se inpunitum futurum; quod-
quod ® in iracundia *^ prouocant ^^ deum, tamquam inquisitio in
eos 12 uQjj git fütura. 7. sed tamen interroga quadrupedia, si
tibi responderint 1^, aut uolatilia caeli, si renuntiauerint tibi, 8.
enaria^* terrae, si loquetur adiae^^, et referent^® tibi pisces
maris; 9. quis nescit in bis omnibus quia manus domini fecit
haec? 10. si non in manu eius est anima omnium uiuentium, et
Spiritus omnis carnis hominis. 11. aures enim sermonis diiudicat,
fauces autem gustant escas sibi. 12. in multo tempore^'' sapi-
entia est, et in longa uita est scientia. 13. apud eum est sapi-
entia et uirtus, ipsius est consilium et intellectus, 14. si destruxe-
terreris. — 3" der Cod. meridiano. orietur {der Punkt soll vielleicht die
beiden o auseinanderhalten), — ^^ ß/u Ä rogabunt. — ^ so u. in'^ß fehlt
autem.
^ lieber dem C. etwas tiefer als die letzte Zeih des vorangehenden steht .VI.
{roth). — ^ 'R gross, schwär Zj mit rothen Punkten umgeben. — ^ so ß. f*
estis soll. — * rfflw erste u von uobiscum ausgelöscht. — ^ so ^. ß orietur
{das m von uobiscum und das von morietur wohl durch ein e ausgedrückt).
— ö ßftsicut. — '^ so A. ß fi ad risum. — ^ ß fi A ab iniquis.fimmo
uero. mit immo uero beginnt V. 6. — ^ so ß (quotquot). /« quod. —
^" ßfi iracundiam. — ^^ so ß. (i prouocat. — ^ so ß A. fi ^o. — ^^ so
ß (i. A respondeant. — i* /9^ et narra. — ^^ so oder vielleicht auch
adtae dir Cod. ß /u aö. te. — ^^ so der Cod. {das " über e stark verwischt,
mit nt fängt im Cod. eine andere Hand an (s. ob. S. 16). — ^'^ so fi A.
5*
Digitized by
Google
68 C. P. CASPARI. [No. 4.
rit, quis edificabit? si cluserit circum hominem, quis aperit?
15. si prohibuerit aquam siccabit terram, quod si et ^® emiserit,
perdedit^® euertens terram. 16. apud ipsum imperium et forti-
tudo et disciplina et intellegentia. 17. qui ducit consultores ^^
captiuoa, iudices autem terre in pauorem misit^i. 19. qui con-
locat reges super sedes, et circumdedit balteo lumbos^^ eorum.
19. qui emittit sacerdotes captiuos, et potentes terr? euertit.
20. qui permutat^s labia fidelium, et intellegentiam senum^*
cognouit; 21. effundens^s ignobilitatem super principes, et humiles
sanauit^ö. 22. qui reuelat profunda de tenebris, et produxit in
a
lucem umbram mortis, 23. decipieus gentes et perdens eos^^^ si
sternens ^s gentes et in uiam ^^ deducens ^® eas, 24. reconcilians
corda principum populi ^^ terrg; seduxit ^^ autem eos ^^ in uia ^*
quam non nouerant. 25. tractabunt tejiebras^^ et non lucem, et
errabunt sicut aebrius^®.
C. XlW
1. ecce haec omnia uidit oculus meus, et audiuit aures mea,
^. et noui que et uos nostis. et ego quidem non sum uobis in-
sipientior; 3 immo uero et ego ad dominum loqar^, et arguam
in conspectu eins, si uoluerit. 4. uos autem estis medici iniqui,
et curatores malorum omnes uos. 5. utinam contingat uobis
obmutescere, et repotetur^ uobis in sapientiam. 6. audite ergo
ß tempore multo. — ^^ so ß A. in fi fehlt et. — ^^ so fl (perdidit).
/« Ä perdet. — ^ so Ä. fi consiliatores, ^ consiliarios. — ^^ so fi Ä.
// mittit. — ^ so fi Ä. /u renes. — ^'so /u A. fi permittat. — ^ der
Cod. se fl. — 25 gQ ^ ß et effundens. — -^ so fi. fi sanans. — 27 q vom
Schreiber durch den Punkt cassiert und durch a darüber ersitzt — 28
oder vielleicht st sternens ( Wiedefi'hölung von st). fif^A sternens. —
20 so A. fi fl uia. — ^ so fi fl. A ducens. — ^^ vielleicht popoli. — ^
„Editi, Eduxit. MSS. vero, Seduocit'' Ben. bei A. — ^ so A. fifi iUos.
— ^ so fi. fi uiam. — ^5 fnif der letzten Silbe von tenebras fängt die
vorige Hand wieder an (s. ob". S. 16). — ^ so fifi (ebrius). A Ben.
quo errore tenebrati sunt tamquam ebrius. Biese Worte sind aber
nicht Citat, sondern nur freie Wiedergabe das Schlußsatzes von V. 25.
^ 0. Xm beginnt mitten in einer Zeile nach einem einfachen Punkt. —
2 das V vom Schreiber {das Wort ist das letzte auf einer Zeile). — ^ fif
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 69
obiurgationem oris mei iuditio autem labiorum meorum. intendite *.
7. nonne ante conspectum domini loquimiDi, et ante conspectum
eins proferretis^ dolum? 8. an subtraitis uos ipsos iudices®
fleri? 9. obtimum erit, si discusserit uos. si enim omnia faci-
entes*^ adicimini® ei, 10. nihhominus® quia arguet uos. quod
si et occulte personas mirati fueritis, 11. nonne censurae ^^ eins
terrebit uos^S et timor eins decidet in uos? 12. et erit gaudium
uestrum in cinerem ^^ corpus autem luteum? 13. obmutiscet ^^
ut loquar ego, reqviescam ab ira, 14. adprehendens carnes meas^*
dentibus meis, et animam meam ponam in manu. 15. licet
occidat me ille qui potens est, quia et cepit^^, tamen loquar et
coram eo arguam^^; 16. et hoc mihi eueniet Lin salutem; non
enim ante conspectum eins dolos introibit ^''. 17. audite, audite
sermones meos, quos referam uobis audientibus. 18. ecce ego
adpropinquo iudicio meo. scio ego quia iustus inueniar: 19. quis
enim^® est qui dindicetur^® mecum, ut non^o obmutescam et
desinam? 20. duo concede mihi, tunc a facie tua non abscondar:
21. manum aufer a me, et timor tuus non me terreat. 22. deinde
uocabis, et ego audiam; loqueris, et ego respodebo^Hibi. 23.
quod 22 sunt iniquitates meae^^? et peccata mea que sunt? doce
me. 24. quare me^* abscondis^ß, et^« putas me esse contrarium
tibi, 25. et quasi folium quod in uento mouetur, uereris? an
tamquam feno quod rapitur, contrarius es? 26. quia conscrip-
sisti aduersus27 me mala, et inposuisti mihi peccata iuuentutis,
27. et posuisti 2« in conpede 2» pedem meum, et obseruasti omnia
reputabitur. — * intendito über der Zeile, aber vom Schreiber. — ^ ß/u
Ä profertis. — ® ursprünglich sudices (ipyos sudioes). s dann vom
Schreiber in i corrigiert — '^ so ß ,u. K facietis. — ^ ßu adiciemini. A
Ben. adjiciemini. — ® sie. ß u hie nihilominus. — ^° ß ,u censura. —
^* fi vs, ß uobis. — ^^ so ß (cinere). f* cinere. — ^^ ß ommutescite,
u obmutescite. — i* so ß u. A meas carnes. — ^^ ß (i k. coepit. — ^*
so ß f*. A arguam me. — ^'^ so fi. ß introiuit. — ^^ so ß. in fi fehlt
enim. — ^^ ^f^ diiudicetur {ß fi). — ^ ß fi nunc. — 21 sie. der Schreiber
hat vielleicht nur vergessen " über o zu setzen. — 22 gf quot ^ß/u A). —
23 der Cod. meeae. das zweite e doch halb verwischt und äusgt strichen. —
2* quare me in einem Wort. ßf4 quare a me. — 25 gQ ^ ß abscondes.
'^^ ß fi A aut. — 27 ßu aduersum. — 28 ^^ ^ ß ^ imposuisti. — 29 ^^
Digitized by
Google
70 c. p. CASPABi, [No. 4.
opera mea, et ^° radices pedum meorum contemplatus est ^\ 28.
qui ueterisco ^^ sicut uter uel sicut uestimentum ^ quod a tineis
comestum est.
C. XIV/
1. Homo* enim^ natus ex* muliere breuis uite et plenus
iracundia^ 2. et sicut flos, cum fluerit«, decidet, fugitque ut
umbra, et'non permanet. 3. nonne etiam huius curam habusti^,
et hunc fecisti uenire® in iudicium coram te? 4. quis enim
erit mundus a sorte®? ne^® unus quidem, 5. etiam si unius diei
fuerit uita eius super terram. dinumerati enim sunt menses eins
apud te. tempus definisti, et non transibit^^ 6. discede ab eo;
sine, requiescat, et placeat et ^^ tamquam mercenario die sua ^^,
7. est enim arbori^* spes quia si excitatur^', iterum floriet^^
et germen eius non deficiet. 8. nam si senuerit iterum ^"^ radix
eius^^ adque in petra fuerit mortuus truncus eius, 9. ab odore
aquae refloreat^®, et faciet fructum sicut nouella^o. lo. uir
uero si^i mortuus fuerit ^2^ habiit^^, et cum ceciderit homo, iam
non erit. 11. tempore enim minuetur mare^*, et flumen desere-
tur^* et siccatur, 12. homo autem cum dormierit, non exsurget.
^L ßft compedes. — ^ so A. in ß u fehlt et — ^^ t vom Schreiber durch
den Punkt cassiert — ^ so ß (ueteresco). fi A ueterasco. — ^ ß uel
uestimentum, u uel ut uestimentum, A aut uelut uestimentum.
der Cod. hat die üeberschrift VII. de breuy uita hom. mit rothen Buch-
sfaben und in einer Zeile mit der letzten Silbe von comestum und mit
est. — 2 H gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ so A. in ß/u
fehlt enim. — ^ so ß A. fi de. — ^ ßfiA iracundiae. Ben. machen zu
brevis vitse, et plenus iracundiae : poense [poen&e Aug.''s Erklärung von
iracundiae] die Bemerkung: Sic melioris notse MSS. At editi, breci
vivens tempore plenus iracundia plena. — ^ 5^. flonierit ißf^). — ' das i
ühr US vom Schreiber. — ^ so ß A. fi uenire fecisti. — ^ ß^ mundus
absque sorde. — ^^ ßf nee. — ^^ ßfif transit. — ^ ^^^ ei. — ^^ die
sua als ein Wort geschrieben, das s von dies und das von sua durcJ^ ein
s ausgedrückt. — 1* 50 ßA. ju arboris. — ^^ st. excidatur (ß/u). — ^^ gg
fi. ß floret. — 1"^ in ß ft fehlt iterum. — ^^ ß /i radix eius in terra. —
^^ ßfi florebit. — 20 ^^^ Zeile, in der nouella steht, nicht vollendet. —
21 ßfiA cum. —^ so fiA. ß fuero. — ^ so fiA (abiit). ß abit. —^A
Ben. minuetur mare; nam post impletur. die drei letzteren Worte
gehören indess Aug. an. — 25 so ß. fi deseritur. — 26 ^Er. et Lor., non
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 71
tisque quo celum est, Don conauetur^«, et non suscitabuntur ^7
<le somno suo. 13. adque utinam apud inferos me custodisses,
«t abscondisses me, dpnec requiesceret ira tua,. et statuisses mihi
tempus in quo memoriam mei faceres. 14. si enim moi*tuus
fuerit homO; uiuet consumatis ^^ diebus uitae suae? sustinebo
usque tunc^® tenuo fiam^^; 15. deinde uocabis, et ego respondebo
tSbi. opera autem manuum tuarum ne inprobes. 16. cogitationes
meas dinumerasti^ et nihil te latuit peccatorum meorum. 17.
signasti in seculo^^ iniquitas^^ meas, adnotasti, si quid^^ erraui^*.
18. et quidem ^^ mens cadens defluet ^^, et petra ueterescit ^'^ in
loco suo, 19. lapides consumuntur aquis, et adluuione ^^ frequen-
tium gurgitum minuitur arena terr^; spem uero hominis perdi-
disti. 20. inpulisti eum in finem, et habiit; mutasti faciem eins,
dimisisti eum. 21. et cum multi fuerint filii eius^ nescit; si
autem et pauci ignorat de eis, sed carnes eins super eum dolue-
runt, et anima eins super eum luxit.
c. xv/
1. ^Respondens^ Elyfaz Themanites dixit: numquid sapiens
respondebit in spiritu scientiae, et inplebit^ dolore uentrem, 3.
arguens. * uerbis quibus non oportet, in sermonibus quibus nihil
proderit in eis? 4. nonne tu repulisti timorem, et locutus es
talis sermones ante conspectum doipini? 5. qua^ reus es ser-
monibus oris tui, et elegisti linguam malorum, 6. arguat de os
tuum, et non ego, et labia tua contradicant tibi. 7. quid enim?
consuetur ad novum sine commate", M. bei A (ad novum wird von den
Ben. und M. mit Brecht als Avig, angehörig betrachtet). — ^7 ßQ ß ^ g^g.
citabitur. — ^ ßfiA consummatis. — ^ ß f* quo. — ^ ß f* faciam. —
^^ ßfi sacculo. — ® sieht dock wie iniquitaes aus. ß/*A iniquitates. —
38 so fiA. ß sicut. — ^ ßfiA iniuitus erraui. — ^5 ^^ (©t quidem). ß f*
equidem. — ^ ßfiA defluit. — ^'^ so ß. fi ueterascit. — ^ so /* A
(alluvioneV ß a luuione.
Im Cod. am Bande VIII. {roth), — 2 ß^^ß ^ gross, schwarz und roth,
mit rothen Punkten umgeben. — ^ so ß/u. A impleuit. — * das in über
der Zeile und der Punkt nach arguens vom Schreiber. — ^ ß u quia. —
Digitized by
Google
72 C. P. CA8PARI. [No. 4,
numquid primus homo iiatus est®? aut ante coUes concretus es?
8. aut arcana domini audisti? aut in te solo est sapientia? 9.
quid enim nosti ^uod non nouimus? aut quid intellegis, quod^
nobiscum est? 10. sed ad ® senex et decrepitus in nobis est^
antiquior patris tui diebus. 11. numquid parum peccasti, et
uerberatus® es granditer i®? nimis helate locutus es. 12. quid
ausum fuit cor tuum, et quid sustenuerunt oculi tui, 13. quid in
furorem erubisti contra dominum, et protulisti ex ore tuo ser-
mones tales? 15. quid enim est homo, ut sit sine crimine? aut
Sit 11 iustus natusi2 ex muliere? 15. si in sanctis eins non est
fides, et celum non est mundum ante eum, 16. quantum^^ magi»
abhominabilis 1* et inmundus^^ uir, bibens iniquitatis ut potum?
i
17. narrabo tibi, audme^®, et que uidi adnuntiabo tibi, 18. que
sapientes dixerunt, et non celauerunt parentes suos; 19. ipsis^
solis data^*^ est terra, nee superuenit illis quisquam extraneus.
20. omnis uita impii in sollicitudine ^^ est, et nomerati^® anni
dati sunt potenti, 21. et timor in auribus eins, cum putauerit^o
se iam esse^i in pace, tunc euersio ueniet ei. 22. oü^s credet^*
conuerti tenebres^*. iam enim traditus est in manus^s ferri, 23.
et decretus est in escam ^ß uultorum, et nouit in semet ipsum ^^
quod seruatur ad ruinam. 24. dies enim tenebrarum terrebit
eum, necessitas et tribulatio terrebit ^s eum. sicut dux in prima
aciae decidet. 25. quia^» aeleuauit manum snam^" contra domi-
num, et contra dominum ^^ omnipotentem et^^ contumax fuit,.
26. et cucurrit contra eum qpntumiliose in crassa ceruice scuti^*
sui^^ 27. quia öperuit faciem suam in adipe suo, et fecit capi-
ö das t durch den Punkt cassiert — '^ ß f^ quod non. — ^ ßuA Qt. —
^ 80 ß. /u uulneratus. — ^^ ß/^ grauiter. — ^^ ß/^ aut ut sit. — " so
ß. »natus natus iustus fi, wenn sich Herr Couderc nicht geirrt Äaf,** La.
^^ ßfi quanto. — ^^ so ß/u. — ^^ so ß. in u fehlt et inmundus. — ^^ de»
i über dm vom Schreiber. — ^'^ so uA. ß solidata. — ^^ ßf* solitudine.
— ^® dcis V über o von der Hand des Schreibers. — ^ so ß/u. A putaue-
rint. — ^^ ß /^ össe iam. — 22 gQ gf^ j^q^^ — ^ so /u. ß Ä credit. —
2* ß/uÄ a tenebris. — ^ ßfi in manibus. — 28 gQ ^ ß^^ esca. — ^ ßf*
ipso. — ^ ß/^ tenebit. — '^ ß f* q^» ^ q^a ^'^»^ Aug^s Frage: An
ciuia elevavit? „Quia, juxta Er. et Lor.", M. — '^ ß/uA manus ohne
suas. -- ^ so ß/u, A deum. — ^^ et steht nicht in ß/u. — ^ so /uA. ß
scutis. — 34 ^öM a mis au dessus dans Vinterligne vel cutis sue", Couderc
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 73
strum super femora. 28. habitent ciiiitates desertas, intrent^^
in domos que non habitantur. que enim Uli parauerum^^ alii
auferent^*^; 29. et non ditabitur nee permanebit substantia eins,
non mittet ^^ supe ^® terram umbram, 30. nee effugiet tenebras,
sed styrpe*** eins arefaeiet uentus, et decedat*^ eins flos. 31.
non speret se permanere; uana enim euenient ei. 32. preciosio^^
eius ante horam eorrumpetur, et germen eins non uerebit*^. 33.
uindemietur taraquam uua acerua ante ^ tempus/ deeedat *^ tam-
quam flos oliue. 34. testimonium enim impii mors, et ignis
compuret domos eorum qui murmora ^^ accipiunt. 35. conpiet ^"^
n
in*® uentre gemitus, et ueniet*® ei uana, et uenter eius potabit^^
dolum.
C. XVI/
1. Eespondens^ autem lob dixit^: 2. audiui talia* multa;
consolatores malorum^ omnes®. 3. quid enim? numqui*^ ordo
est in sermonibus ® Spiritus? aut in quo molestum tibi erit quia
respondebis? 4. et ego secundum uos loquar^. si subiecta esset
anima uestra pro mea, loquerer uobis sermonibus, et mouerem
super uos caput meum. 5. esset uirtus in ore meo, et labia
mouere^^ non^^ parcerem. 6. si enim loquar, non dolebo^^
bei La. — ^^ ftfi intret. — ^ sie, ßA illi parauerunt, fi ille parauit. —
37 80 ßfi. A auferunt. — ^^ so ß/i. A immittet. — ^ so st. super. —
^^ ß^ stirpem. — *^ ß/u decidet. — ^ so ß (Preciosio). /u A precisio,
praecisio. — ^^ ß uidebit, ^ uiiebitur. — ** im Cod. stehen zwischen uua
und acerua (d. i. acerba ß fA und zwischen acerua und ante Punkte,
wohl um die a ausetnanderzuhalti.n (vgl. oh. C. 11 F. 17 n. 30). —
^^ ß fi A decidat. — ^^ so st. munera (ßfxA). — ^"^ nach dem i von con-
piet ist ein c oder vielleicht ein g ausgewischt. ß/uA concipiet. — *^ so
ß/u. A et in. — ^^ das n über et vom Schreiber, ßf* euenient. — ^ ßf*
Ijortabit.
Ueberschrift: Villi. Ubi respondit iob. (Villi, am Rande und roth,
Ubi respondit iob darüber in einer Zeile mit der zweiten Silbe von
dolum). — 2 ß gross, schwarz, mit rothen Punkten umgebin. — ^ « F. 1
fehlt auf leerem Baume ^**, La. — ^ so /uA. ß alia. — ^ so ßA. fi mali.
— ^ so ßA. fi uos omnes. — "^ so st. numquid. — ^ so ß ii. A in ser-
monibus est. — ö so ßfi, A loquor. — ^^ so st. mouerem (ßju). —
^1 ßft et non. — ^^ so A. ßfi delobo. — ^^ so ßA. f* uulnera. — ^* st.
Digitized by
Google
74 c. p. CASPARi TNo 4.
uulnere^^; quod si taceam, nihilhominus derebrabor ^*. 7. nunc
autem lassauit me ^^, et fecit stiütus ^^ et putrem. 8. adprehen-
e
disti me, et in testimonium factus sum, et surrexit super ^^ me
mendatium meum. contra faciem meam respondjt^^. 9. iracundia
usus'^* deiecit^o me; fremuit super me tentibus. sagitte piratarum
eius super me deciderunt ^i; lo. aciae oculorum inruit. acriter
percnssit me in genis^^, et simul concurrerunt in me. 11. tra-
dedit enim me dominus in manus iniqui, et inter impius proiecit
me. 12. in pace cum sim^», discerpsit me, et tens^* comam^ß
diuellit^^; statuit me sicut Signum. 13. circumdederunt me^*^
lanceas emittentes^^ in renes meos, et non^^ peperceinint; effude-
runt in terra fei meum; 14. deieceruut me postratione ^^ magna,
cucurrerunt ad me potentes; 15. cilicio^^ adsuerunt corio meo;
uirtus autem ^^ mea in terra extincta est, 16. uenter meus cobu-
stus^^ est a fletn, et super palpebras meas^^ umbra mortis.
17. iniquitas nuUa erit^^ in manibus meis, sed oratio mea munda.
i
18. terra ne operias*^ super sangunem^*^ carnis meae, nee sit
locus clamori meo! 19. et nunc ecce in Cflis est testis meus, et
conscius meus in excelsis. 20. ascendat deprecatio mea ad
dominum, et ante conspectu^^ eius distillet oculus meus. 21.
diiudicetur uir cum domino ^^ sicut filius hominis ad proximum
suum; 22. anni enim dinumerati sunt *® mihi, et uiam in. qua *i
non reuertar, iugrediar.
terebrabor {/u). ß tenebrabor. — ^^ so ßA. fi lassauit me dolor. —
*ö 80 st stultum (ßf» A). — " sie. — ^ so ß. fi respondebit, A respondi.
1® so A. ß (jt enim usus. — ^ so ß A. ft defecit. — ^^ so uA. ß decide-
rint. — ^ /^/« ingens. A in genibus. — ^ ßfiA essem. — ^ so st
tenens (ß/uA). der Schreiber hat vergessen " über das e von tens
zu setzen. — ^ ßfiA comam meam. — ^ ß/u deuellit (une main un
peu posierieure a mis au dessus [von deuellit] alias diuulsit //", La.), A
diuulsit. — 27 go A. in ß (a fehlt tclq, — ^ so ß fi. A lanceis, emittentes.
— 29 so ßfi. bei A fehlt et — ^ so st. prostratione (ßfiA). — ^^ßfiA
cilicium. — ^ ß fi enim. — ^8 ßQ ß^ ^ combustus. — ^ so fiA. ß palpe-
bram meam. — ^ so ß, fi erat. — '^ fiA jiq operiat, ß nee pereat. —
87 das i iiber un vom Sehr aber. — ^ so st conspectum ißfi). — ^ so
fiA. in ß fehlt domino. — ^ ß ft A uenerunt. — *^ /? uia iniqua, fi
uiam qua, A uiam per quam.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 75
C. XVlV
1. defeci agi^tus spiritu^. oro^ ut sepiliar, at^ contingit
mihi. 2. praeces bo^ cum labore. et quid feci? 3. furati sunt
externi^ bona mea. quis est iste? ad manum meam legitnr^
4. quia cor eorum abscondisti a prudentia. propter hoc non
- exaltabis eos. 5. parti adnuntiantur '^ mala, et oculi super fQios ^
tabueiomt. 6. posuisti autem me in loquellam nationibus, et in
risum illis deueni. 7. obscurati*sunt ab ira* oculi mei, et ex-
punatusi" sum ualde ab omnibus. 8. et mirati sunt^^ super hoc
ueraces. iustus autem super iniquum ^^ consurgat, 0. et obtineat
fidelis uiam suam, puris^^ manibus sumad autaciam. 10. qua-
propter omnes conuertimini et uenite; non enim inuenio^* in
uobis^^ ueritatem. 11. dies mei^^ transierunt in calamitatibus,
et conuulsi" sunt conpages cordis mei. 12. noctem in diem
psuerunt i®. lux probe a faciae ^® tenebrarum. 13. si sustenuero
inferi erunt domus mea^o, et^i in tenebris stratus est lectus
mens. 14. interitum appellaui^« patrem meum, matrem meam^^
et sororem tabum^. 16. que*^ enim mihi iam spes? aut bona
mea uidebo? 16. aut mecum ad inferos discendent? aut pariter
in cinerem discendimus 2^.
* Im Cod. gehöreil die Worte defeci agitatus spiritu noch zum Voran-
gehenden. Vor defeci steht ein Punkt, und am Ende der Zeil^ in der
die drei Worte stehen, ist eine kleine Lücke. — 2 ,u^:f qt^q beginnt im Cod.
eine neue Zeile, und der AnfangshucJistabe des Wortes ist gross. — ^ ßfiA
et non. — * sie. ß u A adhibeo. Bei M. hat doch A adhibebo. — ^ so
A. ß/i exteri. — ^ ß (a A ligetur. — '^ so ßfi (annuntiantur, annuncian-
tur). A annuntientur. — ^ fji A iilios eorum, ß eos. — ^ so ß fi. A o\>
iram. — i® da>s g über dem u vom Schreiber. — ^^ so ß (i und A bei den
Ben. Bei Er. Lugd. Ven. hat A (nach M.) dagegen Admirati sunt. —
^ ß fi A inimicum. — '^ ß ft A et purus. — " so ft. in ß fehlt inuenio.
A inuenit. — ^^ so ß fi. A in uos. — ^^ so ^. ß enim. — " -4 conuulsae,
ß compulsf, (i concusse. — ^^ ^c. — '^'^ ß f* prope faciem. — ^ so ß fi.
A domus mea erunt. — 21 {fi ^^ fMt et. — '^ so fi A. ß appellauit,
was auch Aug.^s Bemerkung: Non ero filius vitae. Appellauit autem
Deus vorauszusetzen scheint — 28 ^Lor. ferunt, appellaui autem Deus
matrem meam sine interpunctione. Sic etiam Er., qui legit tarnen,
appellauit, ut caeteri editi", M. — ^* ß et auä, fi talium, A tabem.
— '^ ßfiA quao est. — ^ so ß (descendimus). fi descendemus.
Digitized by
Google
76 C. P. CASPABI. [No. 4.
c. xniV
1. Eespondens^ autem Baldad Saucites dixit: 2. quousque
non es taciturus? coipe^ te, ut nos* loquamur! 3. cur ut qua-
drupedia tacuimus coram te? 4. abutitur te iracundia. quid
enim? si tu mortuus fueris, sub caelo non abitabitur? aut^ sub-
uertentur montes a fundamentis? 5. et lumen impiorum extin-
guitur ^ lUec splendebit flamaia eorum. 6. lux eins erunt '^ tene-
brae in domum ®, et lucernas ^ super eum ettinguetur ^^ 7.
capiant ^^ infimi ^^ substantiam eins ^^. 8. inmissus est enim pes
eins in laqueo i*, et in rete inplicabitur. 9. ueniant super eum
laquei; confortabit '^ super eum sitiens^^ 10. absconditus est
in terra ^"^ funiculus eius^^ 11. per circuitum ^^ perdent^« eum
dolores, et multi circa pedes eins. 12. ueniant in angustia famis;
ruina enim et preta^^ est ingens^^, 13. comedantur rami pedum eius^
et deuoraet decora eius matura eins matura mors 2^. 14. rumpa-
tur detabitaculo ^* eius eius^s sanitas, et teneat eum necessitas
causa 26 regalis. 15. abitet in tabernaculo eius in nocte eius,
aspargentur 2*^ speciosa^« eius sulphore. 16. subter radices eius
siccabuntur 2», et de sursum inruit^® messio eius 17. memoria
eius pretereat ^^ de terra, et non sit nomen eius in fatiae platea-
1 Ueberschrift: X. dixit Baldad (roth), in einer Zeile mit den beiden letzten
Silben von discendimus. — ^ soS. fi Respondit. da>s R von Respondens
gross^ schwarz, mit rotJien Punkten umgeben. — ^ ^^ cohibe (ß). fi coibe.
— * ^// ut et nos. — ^ 80 fi. ß an. — ^ ft A exlinguetur, ß extingetur
— '^ so ß. (Ji erit, A fuerunt. — ^ ß u A 'wi domo. — ^ st. lucema
ißfiA). Verdoppelung des s von super. — *o so st. extinguetur. — ^^ so
ß u. A accipiant. — '^'^ so A. ß fi infirmi. — ^^ auf eius folgt in ßuet
erre.t (ß errat) consilium eius. — ^^ so ß fi. A laqueum. — ^^ so fi. ß
fortauit, A confortauit. — ^^ so A, ßf* sitientes. — '^'^ ßftA super terram.
— *8 auf funiculus eius folgt in ß fi A et captio eius in semitis {A
semita). — i® so fi A. ß circumitam (circüitü). — ^ ßfiA perdant. —
21 sie. ßft ei praeparata. — ^ ßu magna. — ^3 sie. ß fi decora eius
matura mors. „0m matura (au dessus) uel im", La. — ^ so st. de habita-
culo (ßfiA). — 26 eius wiederholt. — 26 ßfiA causae. — 27 aspergentur
ißfiA [A adspergentur]). „zu aspergentur f* (au dessus) vel gan", La.
— ^ so fi A ß ptiosa. — 29 ^2u siccabuntur (au dessus) uel cen /<**,
La. — ^ ß fiA irruet. „zu irruet (au de^ssus) vel at ^", La. — ^ ß u
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 77
rum^2^ 18. expellatur^^ de lumine in tenebras, 19. et Don^*
«ognoscibilis ^^ in populo suo, nee resalutetur ^^ sub celo domus
eins. 20. sed in populo eins uiüant alteri. super eum gemuerunt
infimi^'^, et proceres tenuit miraculura. 21. haec^^ sunt domus
iniquorum 3®, et hie es ^^ locus ignorantium dominum *i.
C. XIX.'
1. Respondens^ autem lob dixit: 2. quousque fatigatis animam
meam, et distruitis me uerbis? 3. seitote tantum quia dominus mihi^
sie. detraitis^ de^ me, et non erubiscitis incumbere mihi. 4. sed
€sto, uere ego erraui, et abut me häbitat ® error, ut loquerer uer-
bum quod non oportebat, et sermones mei errant, et non sunt in
tempore. 5. cur autem uos in me exultamini*^, et exprobrastis® mihi
obprobrium? 6. seitote ergo quia dominus est, qui me turbabit®,
et uallum suum aduersum^^ me eircumdedit. 7. eeee rideo^^
obprobrio ^% et non loquar ^^. elamabo, et nusquam est iudicium.
S. cireumseptus sum, nee euado. in uultu ^* meo tenebras posuit,
S. et gloria mea exsuit ^^ et abstulit eoronam de eapite meo,
10. et disrupit ^^ me undique, et abit i*^, et seidit i® tamquam
arborem spem meam. 11. seuissime abusus est me in iraeundia,
€t arbitratus est me tamquam inimieum. 12. simul uenerunt
temptationis eins, et feeerunt per me uiam suam, et eireumsede-
pereat. — ^ so ßfi. A Ben. in facie platearum ubi erat, der Zusatz
ubi erat gehört aber ohne Zweifel Äug. an, — ^ ßju et pellatur. —
^ ßfjiA non Sit. — ^ „Sic in MSS. At in' editis, cognominatio" , Ben.
^ ßju resaluetur. — ^'^ „infi mit darauf am Zeilenanfange folgendem für
zwei bis drei Buchstaben zureichendem Baume ß^, La. — ^ so ß (H^c).
^ he. — ^ ßfi impiorum. — ^ so st. est. — ^^ ß fi deum.
Im Cod.:. X. (roth) in einer Zeile mit rantium dnm am Schluss von G.
XVin. — 2 das R grosSy schwarz^ mit rofhen Punkten umgeben fi Re-
spondit. — ^ ß f* dominus fecit mild, A deus fecit mihi, dominus ist
%m Cod. das letzte Wort auf einer Seite, und mihi das erste auf der
folgernden. — * „zu detfahitis fi^ vel decies trahitis", La. — ^ in fi
fehlt de. — ^ so f* (apud). ß habitat apud me. — '^ ß u exaltamini. —
* ß fi et exprobratis. — ^ ß f* turbauit. — ^^ ß fi A circa. — *^ so ßA.
ft rideor. — ^ so ß (opprobrio) ^. A opprobria, — '^^ so ß fi. A loquor.
^* so ßA. (i uulto. — ^^ fi me exuit, ^ a me exiuit. — ^® 5ö fi A. ß
dirupit. — ^' ytf abiit, fi habiit, A abii. — ^^ ß (^ excidit. — ^^ f^ß cir-
Digitized by
Google
78 C. P. CASPAEI [No. 4.
ruDt^® tabernacalum meum. 13. fratris uiei recesserunt, cog-
nouerun 2« alienis ^i magis quam me. et amici mei inmisericorde»
facti sunt. 14. non curaueruDt me proximi mei, et scientes
Domen meom obliti sunt mei^^. 15. uicini domus adque^^ ancille
me^^ quasi alienum reputauerunt me; extraneus eram coram eis.
16. serunm meum uocaui, et ipse^^ non respondit; os meum
deprecabatur 20. 17. et rogabamt uxorem meam; inuocabam^*
blandiens filios uteri mei, 18. ad^® illi in perpetuum dispexerunt
me. cum surrexero, loquuntur^^ aduersum^^ me. 19. abhominati^^
sunt me qui nouerunt^^ me, et quos dilexeram, consurrexerunt
in me. 20. in cute conputruerunt carnes meae, et ossa mea in
tentibus meis sunt. 21. miseremini mei, miseremini mei, amicit
manus enim domini est qui^* tetigit me^^. 22. quare me perse-
ni
quimi^® sicut et dominus? te carnibus meis non sotiamini^^. 23.
quis mihi tribuat ut scribantur sermonis mei, et ponantur in
libro in perpetuum, 24. in stilo ^® ferreo et in plumbo ®^, aut
i
in testimonium ^® in petris sculpantur? 25. scio enim qua*^ ^ter-
nus est qui me resoluiturus*^ est. super terram resurget^^ 26.
cutis mea que h^c patitur^*. a domino enim mihi hec contige-
runt, 27. quorum ego mihi conscius sum, que oculus mens uidit^
et non alius; et omnia mihi consumata*^ sunt in sinu. 28. quod
si et dixeritis: ,quid dicimus^® contra eum? et radicem sermonis
inueniemus in eo? 29. timete et uos a gladio; ira enim super
iniquos ueniet, et tunc cognuscitis ^"^ quia est iudicium.
cumdederunt, circundedenint. — * sie. — ^^ ßf^ alienos. — "^ ßfiA
me. — ^ so ßfi (atque). ^ et. — 24 gQ gi meae {ßf*A). — 25 ^n ß/uA
fehlt ipse. — ^^ „Editi deprecabar, MSS. juxta LXX, deprecabafur*^^
Ben. Mit deprecabatur fängt loiederum die zweite Hand an. — 27 f^^is t
durch den Punkt cassierf. — ^ so ß^t. A inuocaui. — ^ so ß (atj. ^ et.
— ^ so ß (locuntur). /u loquentur. Mit cum surrexero, loquuntur
fängt die erste Hand meder an» — ^^ ß f^ ad. — ^ so ß fi (Abhominati,
abhominati). — ^ ß fi nouerant. — ^ so ß. u A que, quae. — ^^ s»
ß A, fi me tetigit. — ^ n\ vom Schreiber, — ^ so sf. satiamini ißfiA).
— ^ so ß/u. A bloss stilo. — ^ ß /uA et plumbo. — ^ so ß A. /i testi-
moniis. — *^ das i iiber ua vom Schreiber. —' ^ ß (i A resoluturus. —
^ so fi. ß resurgit. — ^ so (i. ß patiatur. — ^ so st. consummata
ißfiA). — ^^ so ß. fit A dicemus. — ^'^ ßft cognoscetis.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 79
c. xx/
1. Respondens^ autem Sofar Nimanites^ dixit*; 2. non sie
sperabam contradicturum te^ haec; nee® enim intellegitis'^ magis
quam ® ego. 3. erudicionem confusioDis meae audiam, ee ^ Spiri-
tus sapientiae respondebit mihi. 4. numquid et nosti a seeulis?
ex quo positus est homo super terra ^^P 5. iueunditas^^ impio-
rum ruina magna est, et gaudium iniquorum perditio est. 6. si
aseenderint in eelum munera eius, et uietima eius nubes detigerit,
7. eum putauerit se iam stabilem esse, tune^^ jjj fin^ peribit, et
qui nouerant^^ eum dicent: ubi est? 8. taquam^* somnium^^
auolans nusquam eonparet, euolabit ^^ ueluti ^^ fantasma i® noe-
turnum. 9. oculus uidebit et non adiciet, et ultra non cernet^®
eum locus eius; 10. filios eius disperdant infimi 2«, et manus eius
suecidantur*^ doloribus. 11. ossa eius repleta^^ sunt iuuentute^^
eius, et cum illo in cinerem^* dormient. 12. si duJcis fuerit in
ore eius malicia, abscondit^ß eam sub linguam suam^«; 13. pareet
ei, et non relinquet eam, et tenebit eam in gutture^? eius, 14.
et non poteritis ^ subuenire sibi. fei aspidis in uentre eius. 15.
diuitia^^ congregate inique^®. euomentur. de domo eius protraet^^
eum angelus, 16. et furorem ^* draconem ^^ mulgebit. ^* inter-
^ Im Cod.: X. (roth) am Bande ziemlich parallel mit der letzten Zeile von
C. XTX. — 2 ß grosSy schwarz, mit rothen Punkten umgehen. — ^ ß
Minaeus. — * „Vers 1 fehlt auf freiem Baume fi*^^ La. — ^ so fi. ß me.
— ^ so ß fi. A non. — '^ so A (intelligitisV ß intellegas, u intellegis.
Im Cod. ist zwischen intellegi und tis Etwas ausgetoischt (s?). und
dessen Platz leer gelassen. — ^ quam im, Cod. etwas zweifelhaft. — ^ diis
oder^ vielleicht et steht im Cod. /u A haec, ß hfc. — ^^ ßf* terram. —
^^ ß/u iocunditas. — ^ so ß. in fi fehlt tunc. — ^^ ß f nouenint. —
1* sie. der Schreiber hat das " über a ausgelassen, — ^^ ß somnum, fi sonum.
^^ ß/u et uoluauit. — ^'^ ßfi uelut. — ^^ ß f* phantasma. — ^^ so fi. ß
cemit. — ^ ßfiA disperdat impius. — ^^ßfiA succendantur. — 22 so
ß/i. A impleta. — ^ so ß A. u in iuentute. — ^^ ßM cinere. — ^ßfiA
abscondet. — ^ ßfiA sub lingua sua. — ^ ß/uA ia medio gutture.
^ ßfiA poterit. — '^ sie [ßfiA diuitiae). — ^ ß fi A inique iß iniqu§^
congregatae. — ^^ so fiA (protrahet). ß protrahit. — ^ so ß f^. A
furore. „MSS. aliquot furorem^ ^ Ben. — ^ so. st. draconum {ßfiA).
— ^ ß/u mulcebit, A fulgebit („onmes (MSS.) habent — fulgebit.
Digitized by
Google
80 C. P. CASPARI. [No. 4.
ficiat illum lingua colupri, 17. et non uideat mul ^ pecorum,
neque pabula mellis et putiri. 18. in uanum et frustra laborauit
diuitias de quibus gustaturus ^®; que erunt^'^ ut durum quid
quod mandfiion potest nee glutti^^. 19. multorum enim inuali-
dorum ^^ domos confregit, et habitacula diruit nee instaurauit.
20. non est salus substantiae eins, in desiderio suo non salua-
bitur; 21. non erunt reliquiae de eibis*^ eins; ideo non florebunt
bona eins. 22. eum putauerit se repletum esse, coartabitur, et
omnis neeessitas super eum ueniet. 23. si quo modo inpleat
uentrem suum, et mittet*^ super eum fororem*^ iraeundia^^.
pluit^* super eum dolores*"^, 24 et non liberabitur de manu
gladii. uulneret eum sagitta aerea, 25. pertranseat eorpus eins
iaculum; fulgura in abitaculis^® eins diseurrant super eum terri-
n
biliter, 26. et omnes tenebrae in eo maneat^l eomedat eum
ignis inextinguibilis; letat*® aduena domum eins, 27. et deteeat*®
celum iniquitates eins, terra aduersetur ei. 28. trabat domum
eins perditio in finem. dies ire superueniet^^ ei^^ 29. haee pars
impii ^2 a domino, et possessio bonorum ^^ ab episeopo ^*.
C. XXV
1. Eespondens^ autem lob dixit^: 2. audite, audite ser-
mones meos, et non sit mihi a uobis h§e eonsolatio. 3. sufferte
sicque legisse videtur Aug.", Ben.). — ^ am Schlüsse einer Zeile, ß
mulcturam, A mulctram. — ^ ß (* non est gustaturus. — ®' i^^ ege-
rant. La. egererentur mit der Bemerkung: Text aus Martianay, der
keine Anmerkung macht. - ^ so st. gluttiri iß fit A glutiri). Die Ben.
haben quod mandi non potest nee glutiri fälschlich für Worte AugJ's
angesehen. — ^ so ß. ft ualidorum. — ^® so fiA. ß uiis. — *i ß l* A
emittet. — ^ das v über o vom Schreiher. - ^ ß fi A iracundiae. —
** „pluet //, super ß fso]'^, La, — ^^ ß(A dolorem. — ^ so ß /i (habi-
n
taculis). A tabernaculis. — ^' da^ n iJiber at vom Schreiher. manoat
da>s letzte Wort auf einer Zeile. — ^ d. i. laedat. — ^® so st. detegat.
— ^ ßf superueniat. — ^^ ß f* illi. — ^ ßfi hominis impii. — ^ ß fi A
bonorum eius. — ^ ab epö. Ab episeopo haben auch ß/i undA hei
den Ben., die zu den Worten bemerken: „Editi ab ipso. At MSS. ab
episeopo.
^ Im Cod. XI (roth), nichts toie man erwartet, XII, am Rande fast in
gleicher Linie mit der letzten Zeile von C. XX. — ^ "R gross, schwarz,
mit rothen Punkten umgehen, ß Eesp«. — * „der erste Vers fehlt auf
Digitized by
Google
l89S.] ßAÖ BitcH äiofi. 61
me^ ego autem loqnar, et ita demnm ridebitis me. 4. qui^ enim?
Bumquid hnmana est castigatio mea? aut quare non irascar?
5. respicet te^ ad me, et admiramini, et ponite manum^ sub
mentö '^. 6. si enim recordor ®, perturbor, et tenentur * carnes
meae doloribus. 7. quare impii uiaunt, et senuerunt in diaitiis?
8. semen eorum secundum desiderium anime^ et nepotes eoram
ante oculos. 9. domos eorum abundantes ^^, et timor nusquam,
nee flagellum domini est super eos. 10. uacca ^^ eorum concepit
et auortit ^*, et feta eorum saluavit et peperit. emittunt ^^ sicut
oues^* infantes suos, 11. et permanent sicut fetus te^^ oues
eorum, et paruuli eorum ludo se prouocant. 12. tenent psalte-
rium et citharam, et letantur ad uocem organi, 13. et finierunt
in bonis uitam suam^ adque in requiae inferi dormierunt. 14.
dicit autem domino: dicede^^ a me^*^; nosse uias tuas nolo^®.
15. quid est dominus, quia seruiemus ei? aut quae utilitas, quia
opoediemus ^^ ei? 16. erant *® enim ^^ in manibus eorum bona,
sed facta impiorum non respicit 17. immo uero lucerna impio-
rum*^ extinguitur 28, et superueniet eis euersio. dolores autem ^^
tenebunt eos ab ira, 18. et erunt sicut palea in uento, et sicut
puluis quem ^ abstulit turbo. 19. deficiant ^ß filios ^7 eins bona
eins '8. reddes*^ ei, et sciat. 20. uideant oculi eins necem
suam, et a domino non saluetur. 21. quia nuUa uoluntas in
domo sna post eum, licet numerus mensuum^^ eins dimidiatus
sit^^ 22. numquid non dominus est^^ qui docet sensum et
scientiam? ipse enim^^ homicidia^* iudicat. 23. hie morietur in
leerem Baume //**, La. — ^ so st. quid. — ^ ß/uÄ respicite. — ® sie.
das m durch die drei Punkte cassiert — '^ sie. — ^ ßfiÄ recorder. —
® „zu tenentur (dans Vinterligne) vel terentur ^", La. — ^^ der Cod.
apundantes mit in b corrigirtem p. — ^^ ß^ uaccae. — ^^ ß/^ concipientes
non auortant. — ^^ ^^ et mittunt. — ^* oues fehlt in ß/u. — ^5 sq gt
uetustae (ß^). Ä uetustate. — " gQ st discede. — ^^ so ß. fi b. nobis.
— 18 so ß. fi nolumus. ~ i® ß obaudiemus, (i oboediemus. — 20 ho A.
ß Errant, f* errant. — 21 ^j^ ^ autem. —^ so ß fi, A impiorum lucerna.
— '^ßfiA extinguetuF. — 24 ^ß\ ante**, La. — » so fi. ß qu§. — 26 so
A. ßfi deus deficiant. — ^ ß ft A filii. — 28 der Cod. filios eius.
Bona eius. — ^ ßf^ redde. — ^ ßf* mensium. — ^^ nach sit die Zeile
unausgv/üllt. — «a in ßfi fehlt est. ---^ so ßA. fi etiam. — 8* so ß A. fi
Vid.-Sel8k. Forh. 1898. No. 4. 6
/Google
Digitized by '
82 c. P. CAS^ABi. [No. 4.
rupore^ simplicitatis snae, totus in abandantiae^^ et felicitate.
24. intestina eins plena snn ^'^ adipe, et meduUa eonim diffun-
ditur. 25. allus ^^ nero moritur ab amaritndine animae ^, non
comedens quicquam boni. 26. et simul in terra dormient, ut^^
putrido operiet eos. 27. itaque scio uos andacter*^ insistere
mihi^^, 28. qoia dicitis: nbi est domns principis, et nbi est
uelamen tabernaculis ^^ impiorum? 29. interrogate eos qai
transeunt per uiam, et signa eorum non ignorabitis. 80. quia
in die** perdicionis seruatur*^ malus, in die*^ ire deducentur *'.
31. quis adnuntiabit *® coram eo uiam*® eins? et qne ipse fecit,
quis reddit^<> ei? 32. et ipse in sepulchra^* deductus est, et
super aceruo ^^ uigilauit. 33. dulcis fuerunt et ^^ labilli torrentes,
et post eum omnis homo sequitur, et ante eum innumerabilis.
34. quomodo ergo consulamini mei^* inanite^^? requies enim
mihi a uobis nulla est.
C. XXIL'
1. ßespondens^ autem Elyfaz dix^: 2. nonne dominus est
qui docet sensum et scientiam, et habitare facit super nos intel-
legentiam? 3. quid enim pertinet ad dominum, si^tu sis in
operibus absque crimine? aut quid ei prodest, quia simplex est
uita* tua? 4. aut timens te arguet^ te, et ueniet tecum in
iudicium? 5. nonne maniti^ tua est multa, et innomerabilia "^
peccata tua? 6. quia pignus tulisti fratrum tuorum sine causa,
et uestimentum pauperum abstulisti. 7. aquam sitientibus non
homicidas. — ^ d. i. robore. — ^ ß/u abundantia, habundantia. —
87 sie. — 88 g{c. — ^ fif^ animae suae. — *^ ßfi et. — ^^8oA.ßM audaciter.
— ^^ ß^ mihi insistere. — ^ ßfi in. tabemaculis. — ^ so ft. ß diem. —
^ 80 ß. fi saluatur. — ^ ß /u diem. — *' so ju. ß deducetur. — ^ so /u
(annunciabit). ß annuntiauit. — *ö so fi. ß uia. — ^ ßju reddet. —
^^ so ß {se pulchra) /u, A sepulcrum. — ^^ ß f* aceruumu — ^ ßjuA ei.
— ^* ß/uÄ consolamini me. — ^ sie. das r von inaniter und das vom
folgenden requies wohl nur durch ein r ausgedrückt ,
1 Im Cod. .Xn. st .Xm. {roth), parallel mit der letzten Zeile von C. XXI.
{dem la von nulla und dem est). — 2 ^^ j^ gross, schwarz und mit
rothen Punkten umgehen. — ^ so der Cod. dix am Ende einer Zeile,
vielleicht hat der Schreiher das * w&er x ausgelassen. — ^ so ß. fi uia. —
^ so /u. ß arguit. — ^ so st malitia. — '^ das y über o vom Schreiber. —
Digitized by
Google
1893.] i)Aö ttöti äiöfi. 8ä
dedistiy esnrientes * priuasti pane. 8. habitare fecisti quemquam
super terram, aut miratus es personam aliquorum. 9. uiduas
timisisti uacuas, et pupillos adflixisti. 10. igitur circumdede-
ruiit® me^° laquei et conteruit^^ me^* bellum magnum. 11. lumen
tuum in tenebras " conuersum est, et dormiente ^^ te aqua operuit.
12. nonne qui in excelso manet, respicit^ et iniuriam facientes
humiliat? 13. et dixisti: quid nouit deus? an per nebulam
iudicat^^? 14 nubes latibulum eins, et non^^ uidebitur, et
ambitum ^'^ caeli percurrit. 15. ergo ^^ semitam seculi custodis
quam calcauerunt uiri iniqui. 16. qui ^^ capti sunt inmaturi?
lumen decurrens^ fundamenta eornm. 17. qui dicunt: quid^^
faciaet nobis, uel quid nobis inportabit^ omnipotens? 18. et^^
inpleuit'^ domus eorum bonis, et cogitatio impii longe est ab
eo^*^. 19. uidentes iusti riserunt*«, et incupabilis^'^ subsannauit*®
eos. 20. numquid non temulita'^ est substantia eorum, et reli-
quias eorum comedit ignis? 21. esto durus; si sustinueris ^^
dehinc^^ fructus tuus erit in bonis. 22. accipe magis ex ore
tuo ^^ edictum, et suscipe uerba eins in corde tuo. 28. quod si
^reuersus fueris et humiaueris^^ te coram domino, procul facies
iniquitatem tabernaculo^* tuo, 24. et pones^^ illud super aggerem
in petram, et in saxo^^ torrentis Ofir. 25. erit omnipotens
adiutor tuus, et quasi argentum igni probatum mundum ^'^ faciet
te. 26. tun ^8 coram domino habebis fiduciam, suspiciens^^ in
celum cum ilaritate. 27. et cum oraueris ad eum, exaudiet te,
^ fi/u et esurientes. — ^ ß/^ circumuenerunt. — ^^ ß/u te, — ^^ con-
triuit. — ^ ß/u te. — ^ so A. ß/u tenebris. — ^^ ßfiA dormientem.
— ^^80 ßfi. A dijudicat. — ^^ so A. ß/u bloss non. — ^'^ so ^A. ß
habitaculum. — ^^ ßfiA ergone. — i® so ßfi, A quia. — ^ ß fluuius
decurrens, /* fluminis decurrentis, A {unter V. 24) flumen decurrens.
— ^^ ßfi dominus quid. — ^ so fi. ß importauit nobis. — ^ so A. ßii
et ipse. — ^ so ßfi. A et implet. — 26 lei A stehen die Sätze: et im-
plet — bonis und: et cogitatio -— ab eo in umgekehrter Ordnung» —
^ 80 ßfi, A iustiores erunt. — ^ das \ über up vom Schreibe!. — ^ so
ß. fiA subsannabit. — » (?. i, demolita. — » so ßfi. A Ben. si susti-
nueris patiens (patiens gehört doch wohl Aug. an). ^ ^^ ßfi deinde. -—
« ßft eius. — ^ das U über a vom Schreiber. — ^ ßfiA & tabemaculo,
— 86 50 ßfi. A ponens. — ^ so ß. ft saxa. — ^ ßf* mundum igni
probatum. — ^ st. tunc. das c von tunc und das von coram durch ein
6*
Digitized by
Google
84 c. P. cASPABi. [tJo. 4.
uotaque dua reddis*®. 28. et resituit*^ tibi conuersationem
iustitiae, et in uiis tuis erit lumem^^ 29. qoia humilianit semet-
ipsam. et dicis*^: elatus** es^ in superbiam*^, et inclinatum
oculis saluabit^*^. 30. erue innocentem, et salaaberis in mandi-
tiam *® manum *® tuarum.
C. XXIII/
1. Respondens^ autem lob dixit: 2. equidem^ scio quia*
de manu mea est increpatio mea^'', et manus eius^ graois facta
est super gemitum meum. 3. quis dabit mihi*^ scire me et
inuenire eum, et ' uenire usque ad solium eins, 4. ut dicam ®
causam ® meam, et os meum implebo ^^ increpationibus, 5. et
cognuscam causaciones quas loquetur mihi, et sentiam que ad-
nuntiat mihi? 6. an in multa uirtute diiudicabitur mecum?
nequaquam^M tantum^* in terrore^' non aputatur me. 7. ueritas
enim ^* et increpatio ab eo est ^^. et educet i® in finem ^'^ iudi-
cum^^ meum. 8. nam et si^® primus abiero^^, ultra ^^ non ero,
et in nouissimis ^ quomodo sciam^®? 9. a leua ** quid agitet ^ *
non adprehende 2«, conuertetur ad dexteram, et non uidebo. 10.
c ausgedrückt. — 80 so u. ß suscipiens. — ^ ß f^ reddes. — ^^ ß M' resti-
tuet. — ^ sie. — *8 /^ /" -4 dices (wftcr dem zweiten i 'Qon dicis ein halb-
verwischtes '). — ^^ 80 A. ßfi eleuatus. — ^ so ß/*. A est. — ^^ so
A. ß fi superbia. — **' so f*. ß saluauit. — ^ ß/i m munditia. A bloss
munditia. — ^^ so st. manuum.
Im Cod. .Xn. (roth) parallel mit der letzten Zeile von C. XXII. — ^ B.
gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ ßftAlE^t quidem. —
^ so fiA. ß qui. — ^ der Punkt wohl Cassaiionszeichen. in ßfi und bei
A fehlt mea. — ^ so ß f*. A mea. — ' mihi fehlt m ß fi. — ^ ß i* dicam
coram eo. — ^ so (i. ß causa. — ^^ so ß. ft impleam. — ^* die Ben.
haben nequaquam irrig für Aug, angehörig angesehen^ — ^ so ß f*. A
tamen. — ^ so A. ß terrorem, ^ terroren. — ^* die Ben. haben zwischen
abutatur me und ueritas enim die Worte: caeterum cum ad eum
uenero als Textworte, Sie gehören indess Aug. an. — *^ in ß/u fehlt est.
lö ß et ducet, fiA educet ohne et. — ^'^ so A. ßft in fine. — ^ so st.
iudicium. — '^^ so ß fi, A nam si. — ^ ß/tA ambulauero. — 2* so
ß fi. A postea. — ^ so fi, ß nouissimis ohne in. — ^ ßu sciam eum.
^ so ß {A leua) A (A laeva). f* ad levam. — ^ ß A aget, ^ agam. —
^^ ßfiA apprehendam. — 2"? $0 ß (et probavit). ft et probabit, A pro*
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 85
sed seit ipse uiam meam, et propauit^*^ me sicut auram. 11.
ingrediar^s in preceptis eius. tenuit pes meus uiaS eius; custo-
diui et 2® non declinabo. 12. a praeceptis eius non 'descedam, in
sinu autem meo abscondi uerba eius. 13. si autem ipse iudicauit
sie, quis est qui contradicat ei? quod enim ipse uoluit, fecit^^..
14. propterea ad eum festinaui, et commonitas^^ soUicitus fui
de eo. 15. idcirco a facie ius ^' turbabor. considerabo, et timebo
ab eo. 16. et dominus moUiuit cor meum, et omnipotens per-
turbabit^^ me. 17. non enim sciebam quod superuenirent mihi
tenebre, et ante faciem meam tegeret calico.
C. XXIV/
1. quare dominum non latuerunt höre, impii autem nescie-
runt dies eius? 2. finem transgresse^ sunt, gregem cum pasto-
rem^ rapientes pauerunt*; 3. iumentum pupillomrum^ abier unt®,
et bouem uidu^ pignerauerunt*^. 4. et inclinauerunt pauperes a
uia ® iasta. simul absconditi ® sunt mites terr§. 5. et inruerunt
sicut asini^® feri in agros^^ super me, exeuntes^^ ad opus suum.
suauis factus est et^^ panis in adulescentes. 6. agrum ante
tempus non suum demessuerunt. infirmi uineas impiorum absque
mercede et cybo coluerunt. 7. nudos multos fecerunt^^ sine
uestimentis, et tegumen ^^ in frigore abstulerunt. 8. de stillicidiis
montium madescent qui cum tecumen^^ non haberent, petra
adoperti^'^ sunt. 9. rapuerunt ab ubere pupillum, et eum qui
bavit ohne et. — ^ ß/uÄ egrediar. — ^ ßu custodiuit. — ^ ßfi et
fecit. — 3^ so st. commonitus. — ^2 ^^ st eius. das e von eins und das
von facie durch ein e ausgedrückt — ^3 ^ turbauit, ^ conturbauit.
Das C. schliesst sich im Cod. in derselben Zeile ohne irgend welclies Infer-
punctionszeichen an, — ^ ßfiÄ transgressi. — ^ sie {ß f* pastore). Von
cum pastorem an werden die Buchstaben wieder spitzer, als trete eine
neue Hand ein, — ^ so fi. ß rapuerunt. — ^ der Punkt neben ~ soll m
cassieren, — ^ so st abegerunt (ß^). — ' ß^ pignorauerunt. — ^ so Ä.
ßfi bloss uia ohne a. „/«': id est a via", La. — ^ so f^A. ß abscondita.
— 1» so ß/*. bei A fehlt sicut. — " ^//A agro (das s vom super viel-
leicht vom ScJireiber verdoppelt). — ^ so fi. ßÄ et exeuntes. — ^^ ßÄ
ei, f* eis. — ^^ ßf fecerunt dormire. — ^^ so /u. ß tegmen. — i« ^
tegumen, ß tegmen. — " /?^ operti. -- ^^ so st esurientium iß^). —
Digitized by
Google
86 0. P. CASPAM. [No. 4.
ceciderat, hamiliauerunt. 10. nudos fecenmt dormire inique, et
esurigentium ^^ abstulerunt panem. 11. in angustiis inique insi-
diati sunt^^ aiam autem iustitiae ignorauerunt. 12. de ciuitate
et de domibus suis^^ eicebantur ^^. anima uero paraulorum
ingemuit^' ualde. ipse autem deos curam eorum non habuit. 13.
cum essent super terram et ignorabant^^ uiam iustitiae, non
ambulauerunt in semitis eins; 14. et sciens eorum opera tradidit
eos in tenebras, et nocte erit sicut für ^K 15. oculus adulteri
obseruat tenebras dicens: non uidebit me oculus, et latibulum
faciei posuit. 16. suffodit in tenebris domos; per diem obsignaue-
runt semetipsos; non cognouerunt lucem. 17. qua^^ simul manet^®
els^'^ umbra mortis. 18. leuis est super faciem aque. maledica-
tur pars eorum super terram. appareant plantaciönes eorum 19.
super terram aride, de sinu enim *^ pupillorum rapuerunt. deinde
rememoratum 2« est pectum '® eins; 20. sicut nebula roris nus-
quam conparuit. retribuatur '^ illi sicut eget"^; conteratur sicut
lignum insanabile omnis iniquos. 21. stereli enim non fecit
bene, et mulieres^* no^^* est misertus, 22. et^ in ira aeuertit
infirmos. consurgens ergo non credit contra uitam suam. 23. cum
infirmari ceperit, non speret sanitatem, sed cadet^^ in languorem^*^.
24. multos enim adflixit altitudo eins, et marcuit "^ sicut malua
in estu^^, aut quasi te stibula*" spica sponte decidens. 25.
alioquin qyis est qui loquatur mendatium me dicere, et ponet
in nihilum uerba mea?
lö so ßfi. A insidiati sunt inique. — ^o ^ ^^ domibus ui, ß de domibus
uim, A bloss de domibus. — 21 ^q gt^ eiciebantur {ß/a, Ä Ben. ejicie-
bantur). — ^ ß/u ia gemitu. — ^ ßf* ignorarent. — ^ Ä Ben, : et
ideo in tenebras traditi sunt (ignorantieB judicii dei) et repente ut
für (eos occupabit dies ille). Älkin in diesen Worten tvird V. 14 von
Äug. nicht citiert, sondern nur dessen Inhalt referiert. — ^ ß/uA quia.
— 26 SQ ßfiA: („Sic editi et MSS.**, Ben.) Es ist mane zu lesen. —
^ ß/uA eis manet. — ^ so /* A. ß autem. — ^ so f*A. ß remoratum.
— ^ so st. peccatum iß/uA). — ^ so /t. ß Eetribuatur. — ^ so st.
egit iß/^). — ^ sie. ß fi mulieris. — ^ dctö n vom Schreiher. — ^ so ß.
in u fehlt et. — ^ so ß/u. A cadit. — ^ so A. ß languore, /u längere.
^ so ß. fiA emarcuit. — ^ hei A Ben. ist zu aestu noch altitudo eius
hinzugefügt Allein diese Worte gehören ohne Zweifel Aug. an. — ^ so^
st de stipula {ß fiA). te stibula im Cod. testi bula geschrieben.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 87
C. XXY/
1. Bespondens^ autem Baldat Saucites dixit: 2. quid enim
exordium, quam timor hab eo^ qui facit uniuersa in excelso?
3. nemenim^ putet esse moram esse^ piratis; in quem enim non
uenient insidiae ab eo? 4. aut quomodo erit homo iustus coram
domino? uel quomodo se mundabit natus ex muliere? 5. si
lunae praecipit, et non lucit, nee stille sunt munde ante eum,
6. quando ^ magis homo, putredo, et "^ filius hominis uermis ^?
C. XXVI/
1. Respondens^ autem lob dixit ^r cui ades? uel quem
adiuturus es? nonne eum cui multa uirtus* et prachium^? 3.
cui das^ consilium'^? nonne cui omnis est sapientia? uel quem
sequeris? nonne eum cui magna est fortitudo? 4. cui adnun-
tiasti sermones? aut spiramen cuius est quod exiuit^ a te? 5.
numquid gigantes redigentur in nihilum sub terra qua® ad^°
proximi eorum? 6. nudus infernus coram eo, et non est uela-
men perditioni. 7. extendens aquilonem super nihilum, suspen-
dens terram super nihil ^\ 8. ligans quam ^^ in nubibus suis, et
non est ^^ scissa nubis sub eo ^\ 9. qui tenet faciem solis, et
extendit^^ super eam nubem suam, 10. preceptum circumdedit
Im Cod. XTTI (roth) parallel mit der letzten Zeile (uerba mea. XIII).
2 E gross, schtoarZj mit roüien Punkten umgeben, ß Eespond', // Eespon-
dit. — ® ha beo geschrieben, hab st. ab. — ^ so st. nemo enim. —
^ esse toiederholt — ^ so st. quanto. — '^ fif^ aut. — ^ so ß. in fi fehlt
uermis.
Im Cod. Xlin {roth) am Bande (die letzte Zeile von C. XXV voll). —
2 E gross, schvoarz, mit rothen Punkten umgeben, /u Eespondit. — ^ In
ß fehlt F. 1. — * ß/t uirtus est. — ^ ß fn. brachium forte. — ^ so ß. fi
cui tu das. — ^ so u. ß auxilium. — ^ ßl* exit. — "^ so st. subter aqua
(sub terra am Schluss einer Zeile), ß/u subter aquam. — ^^ ßfiA et. —
'^^ ßu super nihilum in aörem. Bei A folgt ebenfalls in aerem auf super
nihilum. Die Ben. haben es aber wohl mit Becht für eine Glosse Äug.'s
angesehen. — ^ so st. aquam iß/^A). — ^^ so /u A. in ß fehlt est. —
1* so A. ß/u ab. — ^^ so A. ßf* extendenö. — ^^ so st. consummationem
Digitized by
Google
88 C. P. CASPAM. [No. 4.
super faciem aquae usque ad consamatiouem ^^ lucis cum tene-
bris ^'^. 11. column§ c^li^^ intremuerunt ^®, et obstibuerünt *^ ab
increpatione 21 eius. 12. uirtute sua sedauit mare, prudentia
eius uulneratus est cetus. 13. et daustra caeli metuunt eum,
praecepto^^ autem peremit draconem desertorem. 14. ecce h^c**
partes uiae eius^^ et adhuc stellam^ sermonis aadiuimus de
eo. uirtutem autem ^ß tonitrui ^'^ eius quis seiet, quando faciet?
C. XXVII/
1. Et 2 adiecit lob ad prohemium^ suum et dixit: 2. uiuit
dominus qui me sie* iudicauit, et omnipotens qui amaricauit
animam meam; 3. quia donec spiracio mea est in me, et Spiritus
diuinus in naribus^ meis, 4. non loquentur labia mea iniuata,
nee anima mea meditabitur iniqua. 5. absit a me iustos uos
ra
dicere, doneö moriar. nee * sepabo "^ innocentiam ^ 6.;;^' meam
tenebo^ et non timittam nee enim conscius sum mihi iniquum
quid commisisse®. 7. itaque sint^® inimici mei sicut euersio
impiorum, et qui in me insurgunt, sicut perditio iniquorum. 8.
que enim spes est^^ impio quia expectat, confidit^^ in domino,
si forte saluatur^^, 9. aut^* praeces eius exaudiat dominus? aut
si ueneriti*^ ei necessitas, 10. numquid habet aliquam fiduciami®
{ßf*A). — 1' cum tenebris feihlt in ßf*A. — ^ so A. fi/u column§,
columne lucis caeli. — ^^ so fi/j. A contremuerunt. — ^ ßfiA obstu-
piierunt. — ^^ so fiA. ß increpationö. — ^ so /uA. ß precoptü. — ^ so
ß. fi he, A hae. — ^4 ^eius vie eius ^, wenn sich Herr Ckmderc nicht
versehen hat*', La. — 25 gg g^. stillam. — ^^ so /* A. ß eius. — ^7 ^q ß^
A tonitrus.
Im Cod, folgt auf der letzten Zeile von C. XXVI auf faciet : de lob.
Am Bande der Zeile, mit der G. XXVII beginnt, stellt XV (roth), —
2 E gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ gf^ proemium.
ß pmiü, ,« premium. — ^ ß/^ sie me. — ^ so ßA. /u auribus. —
ö ßuA nee enim. — ' ra über a vom Schreiber. — ^ so ß m. A
innocentem. — ß fi haben nach innocentiam: meam ^ me iustitiam.
Diese Worte sind im Cod. per Homoeotekuton (meam, meam) ausgefallen.
— ^ so /uA. ß iniquid (wohl st. iniqui quid; das qui von iniqui und
von quid durch ein qui ausgedrückt) cömisse. — ^^ so ß. f* sunt. — ^* von
Aug. zwei Mal citiert, das zweite Mal est spes. — ^^ ßftA et confidit.
— 13 ß/üA soluatur. — i* so f* A. ß si. — ^^ so fi. ßA euenerit. —
Digitized by
Googk
1893.] BAS. BUCH HIOB. 89
in conspectu eius? aut cum inuocauerit eum, exaudiet illumi'^?
11. quapropter adnuntiabo uobis quid sit in manu domini. que
sun ^® ab omnipotente non mentiar. 12. ecce omnes nostis quia
uane uana ^® loquimini. 13. haec 20 pars impii a domino, possessio
uero potentium ueniet ab omnipotente super eos. 14. quod si
multi fuerint fllii eius, in occisionem^^ erunt; si autem et 22
iuuenes facti fuerint ^, indigebunt. 15. et qui circa eum sunt
morte morientur, et uiduis eorum nemo 2* miserebitur. 16. quod
si et coUegerit ut terram argentum, et uelud lutum parauerit
aurum, 17. haec omnia iusti ^^ consequentur, et substantiam eius
ueraces possidebunt. 18. erunt enim eorum domus^^ sicut tineae^^^
et areneae*® que seruauit. 19. diues dormiet, et^» adiciet.
oculos suos apperuit, et non est. 20. occurrent^^ sicut ^^ aqua
dolores, nocte auferat^^ eum calico. 21. tollet eum estus, et
bibit^^, et uentilabit eum de loco suo, 22. et proiciens^* super
eum, et non parcet. de manu^^ eius fuga^^ fugiet. 23. plaudet
öt* " super eos^^ manibus suis, et trabet ^^ de loco suo.
C. XXVIIL'
1. est enim argento locus unde fiet^, locus autem auro ubi
purgatur. 2. ferrum enim de terra fit, es autem similiter ut
lapis^ excidituri 3. ordinem posuit tenebris, et omnem finem
ipse inuenit. lapis tenebre et umbra^ mortis, 4. discissio® tor-
^^ so fifi. Ä habuit fiduciam, aber von Aug. nur in seine eigenen Worte
eingeflochten, nicht eigentlich citiert — ^'^ so ß ft. A eum. — ^^ ^q gt
sunt {Cod. quesun). — ^^ sq a in ßju fehlt uana. — ^^ fi/^ haec est.
— ^^ so A. ßfi occisione. — ^ so ß. hei A fehlt et. — ^ in /i sind die
Worte filii . eius — facti fuerint per Homoeoielcuton ausgefallen. —
2* so ß fjt. A non. — 25 sq ^ ^-^ ß f^j^n iusti. — ^6 ^^ ^ ^ eorum domos,
A domus eorum. — '^'^ so A. ß fj tinea. — ^8 ^^ st. araneae, was A hat.
ß fi aranea. —^ß^AQ\j non. — ^ ß f^ occurrent ei. — ^^ so ß. ft quasi.
— ^ ß ft auferet. — '^ ß fi A Qt abibit. — ^ ßf^ proiciet, A Ben. pro-
jiciet. — ^ ß ft ^Q manu enim. — ^ so fi. ß fugat. — ^'^ Wiederholung
des et von plaudet (die drei Punhte'^Cassationszeichen). — ^ ß u eum.
hei A fehlt das Pronomen. — 39 ßfi et trabet eum.
Im Cod. weder eine neue Zeile, noch ein Interpunktionszeichen. — '^ ßfiA
fit. — ^ so ß ft. A lapides. — ^ so ft. ß excidi, A excluditur. — ^ so A
Digitized by
Google
90 C. P. CASPABI. [No. 4.
rentis a cinere, qui uero obliuiscantor uiam iustitiae infirmati^
sunt ab hominibus et commoti sunt \ 5. terra de qua gressus ^
est panis, et «upter^® eam uersus est quasi ignis. 6. locus
u
sapiri labides eius, et aggeres aurum ei^^. 7. semitam quam
non cognouit auis, nee uidit eam oculus uulturis, 8. nee calcaue-
runt eam filii adrocantum i^, non transiuit ^* super eam leo. 9.
in durissimo lapide extendit manum suam; uertit enim ab styrpi-
bus montes. 10. et ripas fluminum disrupit ^\ omni ^^ uero pre-
ciosum uidit oculus meus^®. 11. altitudines^'' fluminum reuelauit,
ostenditque uirtutem suam in lumine. 12. sapientia uero unde
inuenta est? uel qui sit^' locus scientiae? 13. Ignorant mortales^®
uiam eius, nee inuenietur hominibus ^^. 14. abisus '* dixit: non
est in me, et mare dixit: non est mecum. 15. non dabitur aurum
conclusum^^ pro ea, et non adpenditur*^ argentum commutacione**
eius. 16. non erit deteriora uro*^ Opyr^^ onice^^ precioso et
a
saphiro^^. 17. non equabitur ei aurum et uitrum, et^» commo-
tatio eius uasa aurea, 18. et Excelsa et Gabis ^° non erunt in
memoriam^^ et trahae^^ sapientiam de absconditis ®^ 19. non
ßju umbrae. — ^ so uA. ß discussio. — '^ ß f* firmati. — ^ so ßfi. A
Ben. et commoti sunt ab hominibus. Die beiden letzten Worte gehören
doch ivohl Aitg. an. — ^ ß/uA egressus. — ^^ ß et super, fi bloss super.
— 11 so A. ß et aurum eius aggerö, /^ et aurum eius agger est.
Das u über dem zweiten e von aggeres scheint von späterer Hand zu
sein. Es ist bleicher und weniger fein, — ^^ gQ gt^ arrogantium C^^). —
13 so ß (non transiit). u neo transiit, A non transit. — ^^ so /iA. ß
dirupit (der Strich über i blässer). — i^ so st omne. — ^^ so ßA. fi
eius. — ^'^ so ßfi. A altitudinem. — i^ so st. quis sit (/?/<). das s von quis
und das von sit durch ein s ausgedrückt {der Cod. hat übrigens quisit).
— ^^ ß H' iguorat mortalis, Von ignorant mortales an tritt wieder die
zweite Hand ein. — 20 ^9^ jn hominibus (inuenietur ist das letzte Wort
auf einer Seite, und mit hominibus beginnt eine neue). — 21 sq gf^ abyssus.
— ^ so ß/u. A inclusum. — ^ ßi^ appendetur. — 24 ^^ i^ commu-
tatione. — 25 ^ag g, ^on uro von einer spät&ren Hand roher geschrieben.
a
Sein Urheber sah nicht, dass das a von deteriora auch zu uro gehörtn
sollte. — 28 sQ sf Ophir (ß). fi Ophyr. — 27 ^q g^ onyche. ß onyce, /u
oynige. — ^ ßfi saphyro. — ^ so ßA.fi nee. — ^ so A („Editi,
gravis, corrupte pro Gabis**, Ben.), ß ghavis, fi gravis. — ^^ ß^A
memoria. — ^ ß/u trahes {Verdoppelung des s von sapientiam). —
33 so ß. fi occultis. — ^ u und ta von späterer Handy roher geschrieben.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 91
u
compotur^* thobatium'^ etthiopie ^®, auro mundo non conpara-
ta
bitur. 20. sapientia unde inuenta est, quis autem locus est
intellectus e ^^P 21. latet ab oculis omnis hominis, et a uolucri-
bus ^^ caeli abscondita est. 22. perditio et mors dixerunt: audiui-
mus eins gloriam. 23. dominus comendauit ^® uiam eius, et ipse
nouit locum eius ^\ 24. ipse enim omne quod est sub celo perspi-
cit ^\ et nouit que sunt in terra, omnia que ^^ fecit, 25. uentorum
libramenta, aquae mensuras*^ 26. que fecit**, sicut uidit, enume-
rauit*^ et uiam tempestatis *® uocibus. 27. tunc uidit eam et
exposuit eam, parauit et inuestigauit. 28. dixit autem ^"^ homini:
ecee pietas est sapientia, abstinere uero a malis scientia est**.
C. XXIX/
1. et adäiecit^ lob ad prefacionem dicens: 2. quisnam me
restituit^ in mensis* priorum dierum, in quibus deus*^ custodiebat
me? 3. cum lucebat lucernam ^ eius super caput meum ^, cum
in lumine eius ambulabam in tenebris, 4. cum eram florens in
uiis, cum dominus ^ inspiceret ® domum meam, 5. et essem in
habundantia magna, et circum me pueri mei, 6. cum flueret per
uias meas putirum ^% et ^^ montis mei habundarent lacte, 7. cum
— ^ fi topadium, ^ topazium. — ^ ß ^thyopi§, /< ethiopiae. — '*'' der
erste Buchstab von est durch den Punkt cassiert. — ^ so ß. ii volucrum.
— ^ so st. commendauit {ß f* A). — ^ so fi A, ß uiam eins et locum.
— *i so A, ßu perfecit. — ^ so ß (omnia qu§). f* qui omnia. — ^ so
ßf*.A atque mensuras. „Sic legisse videtur Augustinus» pro aquce
sive aquarum mensuras, quae vera Scripturae lectio est", Ben. — ^ ßfi
quando haec fecit, A quando fecit. — ^^ so A ß Qt numerauit, fd, et
fecit. — ^ so ß/u. A tempestatum. — *' so ß. /u vero. — ^ so ß. in fi
fehlt est.
Im Cod. beginnt C. XXIX in derselben Zeile, mit det* C. XXVIII
schUesst Wahrscheinlich geht ihm ein Punkt voran. — ^ sie {di, durch den
Punkt cassiert). — ^ ßf*A restituet. — ^ ßfiA menses. — ^ ßf* domi-
nus. — ö sie (lucemä). ßf^A lucerna. — '^ so ßA (caput meum). fi
meum caput. — ^ so ßf*. A cum verbum Domini. Doch bemerken die
Ben. : »Floriacens. MS., cum Dominus**. — ^ so /uA. ß respiceret. —
1® /uA butyrum, ß butyre. — ^^ ßfiA cum. — ^^ so A. ß f* matutinis-
Digitized by
Google
92 C. P. CASPABI. [No. 4.
exirem matutinus ^^ in ciuitate ^', et in platea ^* ponebatur mihi
sella. 8. uidentes me adaliscentes abscondebantar, senes autem
omnes^^ adsurgebant, 9. et potentes cessauerant loqui, digitum
ponentes ad os suum, 10. et audientes felicem me^* dixerunt, et
lingua eorum cuttori^'^ eorum adhesit; 11. quia auris audiuit
h^c^^ et beatificauit^®. 12. liberaui enim pauperem de manu potentis,
et pupillo cui non erat adiutor ^^, auxiliam tuli ^K 13. benedictio
perditi^^ ö^^ super me ueniebat, et os uiduae benedixit mihi 2*.
i
14. iustitiaque indutus eram, et uestiebar iudico^ sicut^® clamide*''.
15. oculus^® cecorum et pes claudorum. 16. ego eram*® pater
inualidorum. quod^^ non noueram, exquisiui. 17. confregi molas
iniquorum, et de medio dentium eorum rapinas extorsi. 18. dixi
enim: §tas mea senescit^^ sicut^* arbor palme, multo uiuunt^^
tempore. 19. radix mea patet ad aquas, et ros morabitur in
messe mea. 20. gloria mea noua mecum. et arcus meum ^ in
manu mea gradietur. 21. me audientes induiti^^ sunt, et tacu-
erunt in meo consilio, 22. et in sermone meo non adiecerunt,
sed cauisi sunt, cum loquerer eis. 23. sicut terra sitiens expectat
pluuiam, sie isti ipeum sermonem. 24. quod si et riderem ad
eos, non credebant, et lux"^ uultus mei non concidebat. 25. elegi
uiam eorum, et seii princeps, et abitabam sicut rex cinctus for-
tibus quasi tristes consolans ^''.
18 80 A. ßfi in civitatem. — ^^ ß ft A plateis. — i* so ß fi. hei A fehlt
omnes. — ^^ so ß. fi me felicem. — " so st, gutturi. — '^ ßfiA bloss
audiuit. — ^^ ßji^ A beatificauit me, et oculus ui^ens me (ßme uidens
me) declin?Luit. — ^ ß^ adiutorium. — 21 gg ß ^ de tuli. — ^ so ß. ft
perituri. — ^ o durch den Funkt cassiert {der Schreiber toollte anfangs
entweder perditio oder auch das bald folgende os setzen. — 24 ß^A me.
— 25 so u A. ß cilicio. das i über o vom Schreiber. — "^^ so /^ A. ß sine^
— ^' so ß u. — 28 ^ ff oculus eram. — 29 q^q «eram soll im Cod. wohl
zu oculus caecorum et pes claudorum gehören, in welchem Falle nach
eram ein Komma zu setzen wäre, — ^ ßju iudicium quod. — ^^ ß /^
senescet. — ^ so fi A. /? sinit. — ^ ß f^ A uiuam. — ^4 gj^ (ßfiA
meus). — 3^ so st. intuiti. — ^6 sq ^,. ß lux ohne et. — ^7 so ß ft. A
quasi consolans tristes.
Digitized by
Google
i89li i>Aö BttcÄ Hiot. 93
c. xxx/
1. nunc autem derident me infirmi^, nunc monent* me mi-
nores tempore, quorum spernebam ^ parentes, quos non estimaui
similes esse canibus gregnm mearum^. 2. et uirtus mannum
mearum^ quasi nihiP mihi erat®, in eis pergebat® omnis uita.
3. in aegestate^^ et fame instabiles; qui fugiebant in desertum
heri ^^ propter angustiam ^^ et miserias. 4. qui rodebant cortices
arborum, quorum erat cibus radix erbarum. 5. inonorati et
abiecti^^ et egentes omni bono, qui radices lignorum mandebant^*
propter famem magnam ^\ 6. insurrexerunt in ^® me fures,
quorum domos^^ erant cauernae petrarum, et inter arbores cla-
mabant, qui sub sturpibus^® terre manebant. 8. filii stultorum
et filii 1® ignobilium; nomen et honor extinctus a terra. 9. nunc
autem cithara eorum sum, et me habent fabulam. 10. abhomi-
nati sunt me discendentes ^^ procul, nee in faciem meam peper-
cerunt spuere. 11. aperiens autem ^^ faretram suam adflixit^^
me, ad ^^ frenum in faciem meam miserunt, 12. et ad ^^ dextris
germinantes consurrexerunt. pedes meos finxerunt^^ conpedibus,
et aparuerunt^^ in^*^ me semitas perditionis suae. 13. contriti^®
sunt semite me». exuit enim ^o me stola ^°. 14. et iaculis suis
^ Im Cod. schliesst sich C. XXX mitten in einer Zeile ohne irgend welches
Interpunktionszeichen an 0. XXIX an, — ^ ßfiÄ infimi. — ^ so /uA. fi
mouent. — ^ so ßA, fi spemens. — ^ quos non estimaui similes esse
canibus gregum mearum fehlt in ß ft. Aug. hat die Worte nicht ange-
führt und aufgelegt. — ^ ßQ der Cod., wohl durch Einfluss des vorange-
henden mearum. fiA eorum, ß earum. — ^ ß fiA nihilum. — ^ so fiA.
ß erit. — ^ ßfi vci Q\s periebat, A in eo periebat {Aug.'^s Auslegung
fiJihrt doch auf in eis periebat). — ^^ so ß/a (in egestate). A bloss
egestate. — ^^ so fi A. ß heremi. — ^ ßu angustias. — ^^ so A. ß/u
subiecti. - ^* ßf^^ manducabant. — ^^ so ß/u. A magnam famem. —
'6 so ß/u. A super. — ^^ so st. domus. — ^^ so st, stirpibus. — ^^ fiiü
fehlt m ßfiA. — ^ ftA descedentes, /? recedentes. — ^^ ß/uA enim.
— ^ so A (afflixit). ßfi affixit. --• ^ ß/uA et. — ^ so st. a (ß/uA).
Verdoppelung des d von dextris (im Cod. sind ad und de^ftris zu einem
Worte verbunden), — ^ so st. uinxerunt {ß uincxerunt). — ^ so st
aperuerunt. — ^ ß/u super. — 28 /J^il contritae. — 29 so ß A. in (i
fehlt enim. -- » so A. ß ft stolam. — ^i so // A. ß Abus. — ^^ ^o u A. ß
Digitized by
Google
94 c. p. CAstAÄt. [No. 4.
uulnerauit me. abusus ^^ est me sicut uoluit. doloribus innolutas
sum, 15. et iterantur dolores mei. discedit"^ sicut Spiritus spes
mea, et sic^^ nubes transiet^* salus mea. 16. et nunc super me
effundetur anima mea, possiderunt me dies dolorum. 17. nocte
uero ossa mea confracte^^ sunt; et nerui mei dissoluti sunt.
18. in multa uirtute adprehendit stolam meam, et quasi ora
uestimenti mei circumdedit me. 19. estimauit me sicut lutum;
in terra et cinere^^ pars mea. 20. clamaui uero ad te, et non
me
audisti^'' me. stiterunt et considerauerunt ^8. 21. ageressus^® es
me sine misericordia; manu potenti uerberasti me, 22. et consti-
tuisti me in doloribus, et proecisti *° me a salute. 23. scio enim
quod mors conteret me; domus enim est omni mortali terra.
24. adque utinam possim*^ me ipsum*^ interficere, aut rogare*^
alium, ut faceret mihi hoc! 25. ego autem fleui super omne**
inualido, et suspirauit*^ eum*®, cum uiderem uirum in necessi-
tabus*"^. 26. ego bona prestolabar; ecce occurrerunt mihi*^ dies
malorum. 27. uenter mens efferuit*®, et non tacebit. occupaue-
runt me. dies inopiae. 28. gemens incessi sine silentio, et steti
in coetu clamans. 29. frater factus sum sirenarum, et amicus
flliarum struithionum ^^. 30. cutis mea innicrata ^^ est ualde, et
ossa mea frixa sunt ab estu. 31. uersa est in luctum^^ cithara
mea, et psalmus mens in' fletu ^^.
descendit. — ^ so st sicut (ß/uÄ). sie schliesst eine Seite. — •* fi/*^
transiit. — ^ so st. cönfracta (ß fi A). — ^^ so fiA, ß et in cinere. —
^ so fi. ß exaudisti. — ^^ me ijiber der Zeile zwischen unt und dem ag
von aggeressus. — ^ so st. agressus {das e vor r doch wie etwas aus-
gewischt). — ^ so st. proiecisti (pro am Ende einer Zeile, ecisti am
Anfang der folgenden). — *^ ß f*A pössem. — ^ so A. ßfi bloss me. —
^ so ß ft. A rogarem. — ^ so st. omni. — ^ das t durch den Punkt
cassiert und halb ausgewischt — ^ in ß ft fehlt eum. — ^ sie {vielleicht
ist " über ta ausgelassen), — ^ ßf* mihi magis. — *® so st efferbuit
{ßfiA). — 50 ^as i vor t etwas ztoeifelhaft. ^ stmctionum, fi strutionum.
— 51 so st innigrata. — ^ so fiA. ß luctu. — ^ so ß. ft fletum.
Digitized by
Google
1893.] DAS J3ÜCH mOB. 95
C. XXXL'
1. testamentu^ feci oculis meis, et non cogitabo^ de uirgine.
2. et que est alia pars^ dei desuper, et ereditas ouiDipotenlis de
excelsis? 3. nonne perditio erit iniquo, et abalienatio facientibus
iniquitatem? 4. nonne ipse uidebit uiam meam, et omnes gres-
SOS ° meos dinumerauit? , 5. si incessi cum inrisoribus, uel si
festinabit ® ad dolum pes mens, 6. adpendat me in statera equis-
sima''; seit autem dominus innocentiam meam. 7. si deflexit^
pes mens de uia, et si secutum est oculum cor meum, si mani-
bus meis detigi® munera, 8. seram, et alii fructus meos edant,
sine styrpe sim super terram. 9. si secutum est cor meum
mulierem, aut si obsedi ianuas eius, 10. placeat quoque uxor
mea alteri, et Ali ^° mei humilientur. 11. furor enim animi ^^
est indomitus commaculare uiri uxorem. 12. ignis ardens est in
Omnibus membris; quocumque intrauerit, radicitus perdit ^^. 13.
quod si et dispexi iudicium famuli mei aut ancille, cum iudi-
carentur apud me; 14. quid enim faciam, si examinationem
meam ^^ faciat dominus i*? quod si et uisitationem, quod respon-
ne
sum dabo^^? 15. non^^ sicut ego conceptus sum in utero, et
Uli? et fuimus similiter in uentre? 16. infirmis autem si quid ^"^
opus fuit, non denegaui; uiduae oculum non excruciaui. 17. aüt
si panem meum commedi^^ solus, et non dedit^® pupillo ex eo;
18. qui ab 20 aduliscentia mea enutriebam quasi pater, et de
uentre matris meae^i dux eis fui; 19. aut si dispexi 22 nudum
1 Im Cod, beginnt C. XXXI in derselben ZeiU^ mit der C. XXX schliesst, ohne
vorangehendes Interpunktionszeichen. — ^sic. — ^soÄ neben ut non cogitem,
was aber Aug. anzugehören scheint. ^^ et non cogitam. — ^ so A. ß fi
pars alia. — ^ so si. gressus (ßfi). — ^ so st. festinauit {ß (i A). — 'so
[i (aequissima). ß nequissima. — ^ ßf* defluxit. — ^ so st. tetigi {ß fi),
— 10 so st. filii. — *^ so ßfi. Ä animae meae. — ^ ^^ perdet. —
18 ^ jnei. — M ^ deus. — ^^ Alles von cum judicarentur apud me an
bis quod responsum dabo (inclusive) fehlt in /u. — w ^e q^oy^ Schreiber.
— 1'' so fi. ß quod. — 18 so st comedi. — 1® t durch den Punkt cassiert.
— 20 quiab geschrieben, st. quia ab (ßft; das a von quia und das von
ab durch ein a ausgedrükt. — ^ so fiA. ß uentre meo. — 22 gg g^
Digitized by
Google
9Ö c. i?. CASPARi. [No. 4.
pereuntem ^^, et non operui non habentem uelamen. 20. infir-
morum uero si non benedixerint mihi ameri^^, et de tonsura
ouium mearum calefacte^^ sunt, 21. si ]eaaui super pupillum
manum meam, fidens quia multum mihi deest adiutorium ^^, 22.
discedat umerus^*^ mens a iugulo meo, et brachium meum a
cubito^® meo conteratur. 23. timor enim domini contenuit^» me,
et a pondere eius non sustinebo. 24. posui^^ aurum robur meum,
quodsi^i in lapide^^ precioso fidebam, 25. si et letatus sum,
cum esset mihi census multus, si et in animam meam ^^. 26. an
non uidimus ^^ solem lucentem deficere, et lunam comminui? non
enim in ipsis est 27. et deceptum est clam cor meum. quod si
et osculatus sum manum meam, ponens ad os meum, 28. et hoc
mihi ad magnam iniustitiam reputetur, quia mentitus sum in
conspectu ^ domini excelsi. 29. quod si et cauisus sum super
uineam^^ inimici mei, et dixit cor meum: benefactum est, 30.
audiat aures mea maledictionem meam, obproprio sim in meo
populo^*^ diiSamatus. 31. quod si et^^ sepe dixerunt ancille
meae: quis det nobis, ut carnibus eius saciemur? cum satis bonus
essem ^^. 32. foris non manebat ospis. ianua mea omni adueni-
c
enti *^ patebat. 33. quod si et sponte peccans absondi *^ pecca-
tum meum; 34. nee enim erupui multitudinem populi, ne con-
fiterer coram eis; aut si dimisi infirmum sinu uacuo exire ianuam
meam. 35. quis mihi tripuat auditorem? manum domini si non
timii*2, conscriptionera si quam habui*^, 36. super umeros** meos
despexi (ß/^)- — ^ so fiA. ß pretereunte. — ^4 ß/iA humeri. —
25 ^^A calefacti. — ^6 ^ mihi multum est adiutorium, f* multum
est mihi adiutorium, A mihi est adiutorium multum. — 27 ßfiA
humerus. — ^ so ^. ß acubitu. — ^ so st continuit. — ^ so Ä (Äug.
fasst den Satz als Frage). /?^ si posui. — ^^ ßA quod si et, /u quod
et si. — ^^ der Schreiber schrieb zuerst labide, corrigierte dann b in p
und cassierte es ausserdem durch die beiden Punkte. — ^^.^^ gj et in
(in ß fehlt doch in) innumerabilibus posui manum meam, ^ si et in
innumerabilibus posui animam meam {die Worte in innumerabilibus
posui sind im Cod. ausgefallen). — ^ ß uidemus. — ^ so ß. f* conspe'c-
tum (im Cod. stand ursprünglich conspectus; das s wurde aber dann
au^gewischty — ^ ß ruinä, ^ ruina. — ^ so u. ß A in populo meo. —
88 in ßfiA fehlt et. — ^"^ so ßÄ. fi essem bonus. — ^ so /u. ^aduenti.
— 41 Jflw c über dem o vom Schreiber. — ^ so wohl der Cod. (was auf
Digitized by
Google
1898.] tAB BUCH HIOH. 9?
leaans, et coronatus publice legam, 37. et si non disrupi^^ eam
et reddidi, nihil accipiens a debitore, 38. si super me umquam
terra gemuit, aut sulti^^ eius plorauerunt simul, 39. aut si et
nirtutem eius comedi solus sine precio, aut si animam domini
terrae dispiciens *'' contristaui, 40. pro tritico mihi genninet
ortiga*®, et iwro ordeo^® spina^.
c. xxxn.'
1. Et quieuerunt uerba lob 2. cesuerunt^ et tres amici eius
ultra contradicere lob; erat enim lob in conspectu suo iustus*.
2. et iratus est furore Heliu ^ fllius Parachihel ®, Butites '^, te
cognatione Eram^ Ausitidis® regiones lob. iratus ^^ est autem"
ualde, quia se dixerit iustum ante dominum ^^ 3 ettribus amicis
iratus est ualde, quod non potuerint ^^ respondere contra ^* lob,
et estimauerunt eum esse impium. 4. Helius ^^ autem sustinuit
ut daret respoBSum lob, quia seniores se erant in diebus. ^5. et
uidebit^^® Elius^'^ quia non est responsio in ore trium uirorum^^,
et iratus est furor eius. 6. Et respondens Elius, fllius Parachi-
i
heP^ Bucites^® at^^: iuuenes quidem sum etate, uos autem estis
seniores; propterea tacui, timens referre uobis erudicionem meam.
tim folgt sehr undeutlich)» — ^ fl/uA habeo. — ^ ß/tA humeros. —
^ 80 fiA, ß dirupi. — ^^ so st. sulci (ß/uA), — *'' ßfA decipiens. —
^ ß^ urticam, A Urtica. — *^ so ßfi. — ^ so A. ß fi spinam.
1 Im Cod. trägt das C. die Ueherschri/t: .XVI. (roth). Sie steht auf der
letzten Zeile nach spina. — 2 Biese Worte sind im Cod. zu C. XXXII
gezogen (wie in der LXX). Das E von Et gross^ schwarz, mit rothen
Punkten umgeben, — ^ so st. cessauerunt (ßf*). — * die Zeile, in dei'
spectu suo iustus steht, ist unvollendet; mit iratus est beginnt eine
neue Zeile. — ^ ursprünglich Helius; das s fast ausradiert, ß heliu d, //
Helius. ^ ^ ß fjt Barachiel. — "^ st Buzites (<«). ß Buzithes. — ^ so si.
Eam iß/u). — ö ^ Auxitidis, fi Ausidis. — ^® Die Zeile, in der dis
regiones lob steht, unvollendet; mit iratus beginnt eine neue Zeile. —
** ß autem est, f* autem ohne est. — ^ ßf^ deum. — ^^ sq ^ ^ potue-
runt.'— ^^ ßf' contraria. — ^^ ß Heliud, ^ helius. die Zeile nach eum
esse impium unvollendet; mit H^elius beginnt eine neue Zeile. — ^0 gic
ßft uidit. — ^'^ ß eliud, u helius. — ^ so fi. ß amicorum. — '^^ ß Bara-
chiel, ft Barachihel. — 20 ^ buzithes, ft zuzites. — 21 ß u dixit. c^ i
Vid,-SeUk. Forh. 1898. No. 4. 7
Digitized by
Google
98 c. P. CASi»ABt. t^o. 4.
7. dixi autem quia non est aetas que^^ loquitur^^^ neque in
multis annis nouerunt sapientiam; 8. sed Spiritus est in homini-
bus, et inspiratio omnipotentis que^* docet eos. 9. nee enim
longeui sunt sapientes, neque senes nouerunt iudicium. 10. propter
quod dico: audite me, ut referam uobis que noui. 11. ecce
paciens fui ad ^ uerba uestra, et audiui uestram prodentiam ^^,
usque^^ discuteretis sermones, 12. et donec intellegerem uos; et
ecce non est qui arguat lob, et respondeat sermonibus eins ex
uobis. 13. ne dicatis: inuenimus sapientiam domini; deus^^
abiecit^® eum, et non uir. 14. necdum ad me locutus est, et in
sermonibus uestris non respondebo ei. 15. obstibuerunt "*^, 16.
non responderunt ultra. 17. respondeam^^ et ego partem meam,
et adnuntiabo scientiam meam. homini uero permisistis loqui
talia uerba. 18. Et adiciens Elius ^^ ait: iterum loquar; plenns
enim sum uerborum, et angit me Spiritus uentris mei. 19. uenter
enim mens sicut uter musto plenus^^, feruens et ligatus, et
ueluti^* follis erarii disruptus ^'^. 20. loquar, ut requiescam,
aperiens labia respondebo. 21. neque enim erubescam faciem
uiri, nee mortalem^® confundar. 22. nec^'' enim scio mirari
faciem; alioquin et me tineae aedent^^.
c. xxxm.'
1. nunc ergo audi^ lob^, uerba mea et loquilla mea' auribus
percibe. 2. ecce aperui^ os meum, et locuta est lingna mea in
aber at vom Schreiber. — ^ so ^ (quae). ß qui. — ^ fifi loquetur. —
24 ßfi qui. — ^ ßf* ia. — 26 j^ y ^^^ q ^Qff^ Schreiher. — 27 ß^
usque quo. — ^ 80 ßÄ. fi dominus. — ^9 Ben. bei Ä: „MSS. aliquot,
cLdiedt*^. — ^ ßf* obstupuerunt. — ß fi haben nach obstupuerunt : non
responderunt ultra, defecorunt ab eis sermones. 16. quia ergo {u ego)
expectaui, et non sunt locuti, et steteterunt et. Diese Worte sind
im Cod. per Homoeoteleuton (non responderunt ultra, non responderunt
ultra) ausgefallen. — «^ so ß. u respondebo. — ^^ ß eHud, /u Eliud. —
® das ple von plenus steht in dem Winkel einer Zeile und ist hier sehr
undeutlich. — ^ ß uoluti. ~ ^ so fiA. ß diruptus. — ^ so ßl f* mor-
tale. — ^ ßft non. — ^ so A (edent). ß fi §dant, edant.
Im. Cod. kein neuer Anfang und nicht einmal ein Interpunktionszeichen
vor dem C. — ^ ß/u lob, audi. — ^ ßf* loquelam meam. — * so >. ß
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 99
curtore^ meo. 3. mundum est cor meum in uerbis, et sensus
labiorum meorum pura intellegit^. 4. spiritas diuinus qui fecit
me^, et inspiracio omnipoteDtis que docuit me. 5. si potes, da
mihi responsum ad haec. sustine, sta® contra me, et ego contra
te. 6. de lüto factus es tu, sicut et ego, eodem ^ facti sumus.
7. non^^ timor mens terrebit te^^, nee manus mea erit gladius ^^
super te ^^. 8. uerumtamen dixisti in auribus meis, uocem uer-
borum tuorum audiui, 9. quia^* dices ^^: mundu^^ sum a peccato
et sine crimine; non enim deliqui. 10. ecce querelam contra
me repulit^*^, et putat me quasi contrarium sibi 11. posuit
enim in ligno pedem meum, et custodiuit omnes uias meas.
12. quomodo ergo dicis^^: iustus sum et non exaudiuit me?
^ternus enim est qui est super homines. 13. dicis autem: quare
iudicium meum^' non audiuit et omnem sermonem? 14. semel
enim loquitur dominus, et in secundo non considerauit ^" illud,
15. per somnium^i aut in uisione^^ nocturna, aut sicut incedit^»
seuus timor in homines, cum dormiunt in cubili^^. 16. tunc
adaperit aurem hominum, in figuris talibus horrorum eos per-
terrens, 17. ut auertat^^ hominem ab iniquitate, et corpus eins a
ruina eruat; 18. et pepercit anime eins a morte, ne cadad^^ in
hello 27. 19. et iterum arguet eum in inflrmitate in cubili, et
multittudo 28 ossuum 2» eins emarguit ^^, 20. omnemque escam non
poterit^^ sumere. et anima eins desiderabit ^^ cibum, 21. donec
carnis eins dabescant, et ostendantur ossa eius inania. accessit
que ad morte ^^ anima eius, et uita eius ad inferos. 23. quod
aperio. — ^ so st. gutture {vielleicht doch custore; r und s in der
Schrift äusserst ähnlich). — ^ so f*. ß intellige. — '^ so ß fi. A me fecit.
— ^ so ß. fi ista. — ^ ßfi ex eodem. — *o sq ß ^ ne^, — ii ^q ß ^
me. — ^ ßf* grauis. — ^^ so ju. ß te. — i* so ß. ft qua. — ^^ ßf» dicis.
— 1^ das s von mundus und das von sum durch ein s ausgedrückt. —
" jff^ repperit. — ^^ so A, ß dices. in f* fehlt das Wort — ^^ meum
fehlt in ß fi. — ^ so ß. fi considerabit. — ^i gQ A. ß u somnum.. —
^ ßfiA uisitatione. — '^ so st incidit {ßfiA). — ^^ so ß fi. A cubiculis.
— ^ so /u, ß uertat. — 26 sie. cad am Ende einer Zeile, dad vor dem
Anfang der folgenden, später nachgetragen. — ^ so ß. in f* fehlt ne
cadat in hello. A Ben. quia uenturum est bellum. Allein diese Worte
gehören Aug. an. — 28 s{q multi am Schluss einer Zeile, ttude am Anfang
der folgenden, — ^ so ß/u. A ossium. ^ ^ so st emarcuit {ßuA). —
8^ so f^A. ß potuit. — ^^ so fi. ß desiderauit. — ^ so st mortem. —
Digitized by
Google
100 C. P. CASFARI. [No. 4.
si fiierint mille^* ange^^ mortiferi^, non respondebit ei; uiiiis
ex eis non uulnerabit^^ eum^ si intellexerit corde conuerti^^ ad
dominum, et nuntianerit homini colpam ^^ suam, et ^ staltitiam
suam ostenderit, 24. subaeniet sibi, ne ^^ cadat in mortem ^, et
renouauit ^^ corpus suum sicut lituram ^ in pariete, et ossa sna
impleuit^^ meduUa, 25. et molet cames suas sicut pamuli, et
restituit^^ se fortem in hominibus. 26. orauit^^ ad dominum, et
in acceptum refertur ei; et intrauit^^ faciae hilari cum profe»-
sione, et reddet hominibus iustitiam. 27. et tunc iücrepauit ^^
homo semetipsum dicens: qualia faciebam! et non me digne
castigauit ^^, ut^^ peccaui. 28. salua anima meam^^ ne ueniam
in corruptionem^ et uita mea lucem uidebit 29. ecce h^c omnia
faciet deus uices tres cum uiro. 30. sed^^ eruet^* animam me^^
de morte, ut anima mea in lumine conlaudet eum ^. 31. auri-
bus^^ percipe, lob, et audi me. tace, et ego loquar. 32. si est
tibi sermo, responde mihi; loquere, uolo enim iustificari te. 33.
alioquin tu ^^ audi me, tace, et docebo te sapientiam.
C. XXXIV/
1. Eespondit^ Helius^, dixit: 2. audite, sapientes, uerba
mea, et qui habetis scientiam * auribus percipite. 3. quia auris
sermonis ^ probat, et guttur custabit ^ cybum. 4. iudicium ele-
8* mille fehlt in ßfi. — ^ so st angeli (ß/^). — ^ zweifeffMft, ob so
oder mortifert. — ^'^ so /u. ß uulnerauit. — ^ so fi. in ß fehlt conuerti
— 89 so ß. fi uiam. — '^ in ß fi fehlt et. — ^^ ß fi ut non. — ^ ß/u
morte. — '^ ß fi renouabit. — ^ ßfiA litura. — ^^ ß f^ implebit —
*ö /?^ restituet. — ^'^ ß fi orabit. — ^^ so Ä. ß/u intrabit. — *^ ß/u
increpabit. — ^ ß/u castigaui. — ^^ ßfi qL — ^ so st. animam meam
(ß/u). das zweite m von animam und das erste von meam durch ein m
ausgedrückt, der Cod. animameam. — ^ so ßA. fi sed et.; — ^ so fi. ß
eruit. — ^ nach me ein Loch im Pergament. — ^ nach enm eine halbe
Zeile leer. — ^'^ das a von auribus gross, ursprünglich Auripus, p aber in
b corrigiert, und der untere Theil von ihm durch zwei Punkte cassiert
(.p^. — ^ in ßfi fehlt tu.
Auf der letzten Zeile von C. XXXIII steht nur sapientiam; der Best
derselben leer. Auf den leeren Baum folgt am Bande XVII (roth). —
2 R gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ ß Heliud, ^ EKud.
— ^ so ßA. ft sapientiam. — ^ so A (sermones). ß ft uerba. — ^ so fi
Digitized by
Google
1898-] DAS BUCH HIOB. 101
gamus nobis, sententiam '^ inter nosmedipsos: quid est bonum.
5. quia dixit lob: iastus sum^ et domimis abstulit iadicium meum.
et in ittditio meo mentitus est. uolentum ^ iaculum meam absqae
iniqnitate. 7. qui ^ est uir ut lob, bibens sabsannationem quasi
aqara ^®? 8. non peccans neque impiae agens, neque uero parti-
ceps ^1 eorum qui ^^ faciebant iiiiquitatem, ut irem ^^ cum uiris
impiis. 9. dixit enim: non uisitabitur uir'* qui ambulat^^ cum
deo. 10. idcirco, prudentes corde, audite meae i®. absit a domino
impietas, et ab omnipotente turbare quod iustum est! 11. quia
reddit homini opus suum, et iuxta uiam suam unusquisque
e
reperit*''. 12. putas autem^® dominum iniqua facturum, et
omnipotentem turbaturum iudicium, 13. que^® fecit terram? quis
est qui fecit ^o orbem sub caelo et que in eo sunt^i omnia?
14. si enim uoluerit inhibere, et spiritum eins apud se tinere,
15. morietur omnis caro simul, et omnis homo ibi terram 22 unde
et 23 formatus est. 16. quod si non es commonitus 2*, audi haec,
percipe uerborum^^ 17. uide tu 20 odientem iniqua et^^ inter-
ficientem los^», qui est eternus et iusti^. 18. impius est qui
dicit regi: inique^» agis^®; impigissime! pricibibus^S 19. qui
non erupuit faciem honorati ^2, nee seit ^^ honorem deferre prin-
cibibus et admirari facies eorum. 20. una^* eis euenient, ut
elament^ö et rogent uir um. abusi sunt enim inique, cum exclu-
derentur infirmi. 21. ipse enim perspicit opera hominum, nee
latet eum quicquam eorum qui^® faciunt. 22. neque erit locus,
et non est umbra mortis, ut latitent qui faciunt inique ^'^. 23.
(gustabit). ß gustauit. — ' Hiber dem ersten e und unter dem m von
sententiam ein Punkt. — ^ so st. uiolentum i/S/i). — ^ fi^ quis. —
V
^® aqä das letzte Wort auf einer Zeile. — ^^ ß f* neque omnino parcens.
— 12 so ft. ß qu§. — 13 ßfi iret. — i* so /?//. hei A fehlt uir. — i^ ßu A
ambulauerit. — ^^ so st. me. — " das e über it vom Schreiher. — ^^ so
ß. in fi fehlt autem. — ^^ ßfi qui. —^ß/i reficit. — -^ ß/u sunt in
eo. — 22 ibiterram in einem Wort, das t von ibit und das von terram
durch ein t ausgedruckt, ßft ibit in terram. — ^ in ß fi fehlt et. —
'^ ßf* commotus. — ^ ß /* uocem uerborum meorum. — ^e ^q ß ^
TJideto. — 27 in ß fehlt et. — '^ so st. malos. — '^ so ßfi. A iniuste.
— ^^ so f* A. ß ages. — ^^ so st. impiissime! principibus. — ^ so ß. /u
inhonorati. — ^ ß nee sciuit, «nesciunt. — ®* st. uana ßfi. — ^5 gg
st. clament (ßf*). — ^ so st. quae iß/u). — ^'^ ß/u A iniqua. — ^ ßfi
Digitized by
Google
102 c. p. CA8PABI. [No. 4.
qaia non in homine positum est ultra; dominus enim omnes
respicit, 24. qui conprehendit inuestigabilia, glorifica et miranda^^
quorum non est numerus. 25. qui cognuscit opera eorum, et
uertat^^ noctem, et humiliabuntur. 26. et extinxit impios^ et
gloriosos coram inimicis suis, 27. quia declinauerunt a lege dei,
et iustitias eius non cognouerunt, 28. ut perferatur ad enm
clamor pauperis, et clamorem pauperum exaudiet. 29. ipse
quietem dabit, et quis poterit condemnare^^? abscondit** faciem,
et quis uidebit eum? et contra gentem et contra hominem simul.
30. qui regnare fecit hominem ippocritam*^ propter peruersitatem
populi. 31. quia ad dominum loqui coepi, non cessabo. 32.
absqne uidebo^^ tu ostende mihi, si iniquitatem operatus sum,
non aditiam. 33. numquid a te exsiet*^ eam, quia*^ repulisti?
tu enim elegisti, et non ego, et si quid scis, loquere. 34. prop-
terea prudentes corde dicent h^c, et uir sapiens audiet uerbum
meum; 35. lob autem non in sapientia locutus est, et uerba
eius non ^'^ scientiae. 36. immo uero disce, lob, et noli respon-
dere iam*^ sicut stulti, 37. ne augeamus super *• peccata nostra,
et iniusta ^® super nos reputetur, multa loquentibus uerba coram
domino.
C. XXXV.'
1. Et adiciens Helius^ dixit^: quare hoc existimasti in
iuditio? tu quid^ es quia dixisti: iustus sum ante conspectum
domini^? 3. aut dicens®: quid prodest tibi, aut quid faciem ^
si peccaui? 4. ego ® tibi dabo responsum et tribus amicis tuis.
admiranda. — ^ ^ et uertet, ^ euertet, Ä et euertet. — ^ Ä Ben. hat
nach extinxit irapios noch lucere sibi uidebantur. Allein diese Worte
gehören Aug. an. — *i so fjt A. ß commendare. — ^ so ß (Abscondit).
f4 abscondet. — ^ ß ypocritara, fi hypocritam. — ^ ß A absque me
uidebo, f^ at quod minus uideo. — ^^ ß f^ exiget, A exigit. — ^ so
A. ß ft quam. — ^^ ß f^ öon sunt. — *® ß fi iara respondere. — ^ so
fi. ß propter. — ^ ß f^ iniustitia.
^ C. XXXV beginnt im C. in derselben Zeile, in der C. XXXIV schliesst.
2 ß Heliud. — ^ so ß. in u fehlt V. 1. — ^ d in s corrigiert und durch
den Funkt cassiert. — ^ so A, ß^i dei. — ^ ß fi A dicis. — '^ so st.
Digitized by
Google
1893.] i)AS Bücfi öioB. 103
5. aspice in celam, et uide, respice in nubis, quam alta ^ sunt a te.
6. si peccasti, quid egis^^? aut si multa iniuste fecisti, quid
potes^^ facere? 7. et iustus es^^^ quid dabis^^ ei? aut quid de
manu tua accipiet? 8. uiro simili ^* tui impietas tua, et filio
hominis iniustitia^^ tua? 9. a multitudine calumnantium^® clama-
bunt, uociferabuntur a brachio multorum. 10. et non dixit:
ubi est deus qui fecit me? qui distribuit custodias nocturnas,
11. qui seperati*^ me a quadrupedibus terre, et uolatilibus *^
e
caeli sapientiorum ^^ me facit^^? 12. ibi clamabunt, et non
audies^^ ab iniuriis malorum. 13. uana enim non uult dominus
uidere; ipse enim omnipotens perspicit 14. eos qui faciunt inius-
titi^m^ä, et saluum me faciet. iudicare itaque contra 2» eum, si
potes collaudare eum, sicuti est, 15. et nunc, quia non est uisi-
tans^* iram suam, nee delecta^ß uebementer; 16. et lob uane
aperit^ö os suum, in ignorantia^^ uerba multiplicat.
C. XXXVL'
1. Et adiciens Helius dixit ^r sustine me^ pusillum, ut te
doceam; adhuc enim in me sunt sermones. 3. suscipiens seien-
tiam meam de longe, operibus autem meis qui* iusta^ sunt,
loquar in ueritate. 4. et non iniusta^ uerba iniuste inteintel-
legis''. 5. esto^ quia dominus^ non abiciet innocentem. fortis
faciam {ßf*A). — ^ so ßA. fi Itaque ego. — ® st. altae (ß fi A). —
10 sie. ßA agis, u ages. — ^^ so ß. ftA poteris. —.^^ ß^A et si iustus
es. — ^3 ursprünglich tabis, t aber vom Schreiber dann in d corrigiert —
1* so A. ß/u similis. — ^^ ßfiA iustitia tua. — ^^ so ßfi. hei A fehlt
calumnantium. — ^'^ so st. separat {ßfiA). — ^^ ß fi A et a uolatilibus.
— 18 u vom Schreiher in e corrigiert und durch den, Punkt darunter cas-
siert. — ^ so ß. fA A fecit. — 21 sq ^ ß exaudies, fi audiet. — ^ ß fiA
iustitiam. — ^ so ßft. hei A fehlt contra. — 24 ^^^ dessus de uisitans
dans rinterligne il y a ecrit (in fi) de la meme main vel vindicans", Coud.
bei La. — ^ so st. delicta. ß/uA nee eognouit delieta. — 26 gQ ß^i ^
aperuit. — ^ so ß f*. A in ignorantia sua.
Im Cod. heginnt C. XXXVI in einer neuen Zeile. In der vorangehenden
steht ba multiplieat, worauf ein leerer Bautn folgt. — 2 ^ Addens
quoque heliu ait. in ß fehlt V. l.— ^ so ßA. in /u fehlt me. — * ß/uA
quae. — ^ so ß. fi iuxta. — ^ so A, ß iusta, /u in iustitia. — ' die
beiden ersten Silben wiederholt ß intelleges, ftA intelliges. — ^ ßfiA
Digitized by
Google
104 C. P. CA8PAKL [Ko. 4.
robore cordis 6. non niuisicabit^* impiom, ^t iadiom^ paopenun^
dabit, 7. non anfert^ insto^^ ocolos eins^, et emn^* r^bos
in solio, et sedere eos &ciet^^ in perpetimm, et ezaltabantiir.
8. et qui conpediti snnt conpedibns, capienter ^^ in fiinibiis pan-
pertatis, 9. et adnnntiabit eis opera eornm et delecla^*, an
n
faerit^ roborati; 10. sed iostom exandiet. et dixit: qni^^ conner-
tentar ab iniqnitate; 11. si andierint ei^ sernierint, et^ con-
plebnnt dies snos in bonis et annoe snoe in gloria. 12. impins
uero non fadet^ salaos, eo qaod nolnerint sdre dominom^, et
cum monerentnr, inopedientes erant 18. et ippocrite^ corde^
deponent^* fdrorem. non clamabont^ qni^' leganit'*' eos. 14.
moriatnr ergo '^ in inaente '^ a ^ anima eornm, et oita eoram
uulneratur ab angeliei, 15. qnod tribolanerit^ infirmom et inna-
lidnm; indicium nero mansnetornm statoit^, 16. et qoia decepit
te ab ore inimici, abysus^^ effnsio^^ snbter eam, et discendit^^
mensa tua plena pinguedine. 17. non deficiet iostus'® indicium;
18. et ira super impios erit propter impietatem munerum quae
accipiebant in iniquitatatibus ^. 19. non te auertat uolnntas
animi a precibus infirmorum, cum in necessitate fuerint^^. et
et Bcito. — ^ 90 A. ß i* deus.— ^ ^./^uiuificauit, fi uiuifioabit, jiuiai-
ficat. — ^^ 80 8t iudiciuin {letztes Wort auf einer Seite; vielleicht doch
das" über dem zweiten iu ausgelassen), — ^soßfi. A pauperibus. — ^ ßft
A auferet — ^^ ßu 2i, iusto. — ^ 80 ßA, /* suos. „dans TinterUgne vel
ejus", Coud. hei La. - i« so fiA, in ß fehlt et. — " ß/* facit, A fecit.
— ^s so st capientur (ßfiA). vielleicht, wiewohl kaum, hat doch der Cod.
capientes. — ^^ so st. delicta (ßf*A), — ^ das n vom Schreiber. —
21 so ß. /uA quia. — 2? ßfi te et. A et. —^ßf*A haben et nicht —
'^ 80 A. ßfi facit. — '^ so A, ß fi deum. — ^ ß hjrpocrit^, ft, bypo-
critae. — 27 so A. in ßfA fehlt corde. — ^ ß/iA ponent {das de von
deponent vielleicht nur Wiederholung des de von corde). — 29 fifiAqaia,.
— ^ ßA ligauit, fi ligabit. — ^^ so fiA. ß uero. — ^ so st iuuentute.
— 88 das a ohne Zweifel nur Verdoppelung des a von anima. — ^ ^A
tribulauerint, ß tribulauerunt -^ ^ so ß ft. A statuet. — ^ so st
abyssus Aug. hat abyssus mit dem Vorangehenden verbunden. — ^ ßf*A
effusi. — ^ so ßA (descendit). f* descendet. ^ ^ so st iustos (-4),
ß/* iusto. — ^ iniquita am Ende einer Zeile, tatibus am Anfang der
folgenden, das erste ta viel bleicher, indem es der Schreiber zu löschen
yersueht hat — *''^ so /lA {von den Ben. ist cum in necessitate fiierint
fälschlich für Aug. angehöi-ig angesehen worden), ß fuerint in necessitate.
Digitized by
Google
1893.] DAS BUCH HIOB. 105
omnes qui habent fortitudinem, 20. noli extrahere *2 per noctem,
at ascendant populi pro eis. 21. sed cura, ne quid facias inde-
cens; hoc enim elegisti super inopiam*^. 22. ecce** deus robura-
tur^^ in fortitudine sua. quis enim est sicat ille potens? 23. uel
quis est qui discutiat eius opera*®? aut quis est qui dicat: egit
iniqua**^? 24 memento quia magna sunt opera eius. que*®
landauerunt uiri. 25. omuis homo respiciiit^^ ad eum, quicumque
conpuncuntnr homines. 26. ecce deus multus, et nesciemus;
numerus annorum eius inflnitus. 27. innumerabiles ^*^ stille
pluui^. effundetur imber in^^ semitas suas. 28. fluent nubes et
tenebrescent^2 super homines plurimus. ora^^ constituit iumentis,
et sciun^* cubilis ordinem. in his omnibus non obstubiscit ^^
animus tuus^ nee mutatur cor tuum a corpore ^^. 29. si cogi-
tauerit^"^ extendere nebulam, aeque ut^^ tabernaculum extendit
t
eam. 30. ecce diffundit^® super omnia^*^ lucem suam®^ eradices*^
maris contexit. 31. in eis enim ^^ iudicabit ^ populos ^, dabit
escam plurimiä. 32. in manibus ^® contexit lumen, et mandauit
de eo in contrarium, 33. ut nunciared super illo amico suo
possessionem contra eum qui^^ ascendere nititur^^.
— *2 gQ^ ß^ extollere. — ^ die drei letzten Silben von inopiam stehen
allein auf einer Zeile; der Best derselben ist leer, ecce etc. steht auf einer
neuen. — *^ der Cod. Ecce. — ^ ßft roborabitur. A Ben. Ecce Bern
consolabitur, vel, roborabitur. — ^ so ß fi. A opera eius. — *' ß f^ A
qui dicat: egit inique {ß iniqug). ^Editi, qui dicat ei inique — . Substi-
tuimus lectionem MSS.", Ben. —- ^ so ß (qu§) und A („Editi, — quem.
Substituimus lectionem MSS.", Ben), „/u^ quem deum vel quae opera",
La. — ^^ ßfiA respicit. — ^ so ßfi (Innumerabiles, innumerabiles).
A ei numerabiles. — ^^ ßf^A per. — "^ ß tenebriscent, fi A tenebras-
cent. — ^ ß fiA horam. — ^so st. sciimt. — ^ J. obstupescit, ß stupescit,
fi turpescit. — ^ so ßA. fi torpore. — ^'^ so fiA.ß cogitaueris. —
58 SO A. ßfjt ad. — 59 ßu effundit, A fundit. — ^ so A. ß (i eum. —
^ bei A. Ben. erscheinen die Worte fundit super omnia lucem suam
fälschlich als Aug. angehörig. — ^ d. i. et radices. das t über r vom
Schreiber. — ^ so A. in ß fi fehlt enim. — ^ so fi. ßA iudicauit. —
^ bei A Ben. erscheinen die Worte in eis enim iudicauit populos fälsch-
lich als Aug. angehörig. — ^ „Editi, Immanibus, MSS. in manibus",
Ben. Aug. tüusste nach seiner Bemerkung zur Stelle nicht, ob, was in
seinem Cod. stand, inmanibus oder in manibus zu lesen war. Vgl die
Bem. der Ben. z. St. — ^ bei A fehlt qui. -^ ^ so fi. ßA nituntur.
Digitized by
Google
106 C. P. GA8PABI. [No. 4.
c, xxxvn.'
1. sed et in hoc^^ obstipuit cor meam, et euulsum est de loco
suo. 2. audite sonitum terroris et uoces eius^ et stebitam * oris
illius^ exeuntem^ 3. subter uniuersum caelum caelum "^ circuit, et
lumen eius in finibus terrae. 4. post eum fremet uox. tonabit^
in fremitu^ superbiae suae, et non poterit inuestigari i<^, cum
adita ^^ fuerit uox eius. 5. tonabit ^^ fortis in uoce sua mirabi-
liter; feeit enim magna que nesciebamus, 6. precipiens^^ nubi^*:
esto super terram, et tempestas pluua^^ et tempestas imbrium
i
potestatis ^^ eius. 7. in manu hominis ^'^ signat ^% ut seiaiit ^®
omnis homo firmitatem^** suam^i. 8. introigerunt^^ autem bestiae
sub protectione, et quieuerunt in cubili. 9. de promptuariis
superuenit ^^ tempestas, et de promontoriis 2* fricus, 10. et a ^
spiritu dei dabitur gracies^«; gubernat autem aquam, qualiter
i
Uli placuerit27, n. et fumentum^« inrigauit^» nobis^®. dssimi-
nauit^^ nubem^'^ lucem suam, 12. et ipsa per cireuitu^ uertitur
in cubernaculis ad operanda^^ omnia que mandauerit eis. haec
constituta sunt ab eo super terram, 13. siue in tribus^^ sine in
^ Im Cod. schliesst sich C. XXX VII ohne Absatz und vorangehendes Inter-
punktionszeichen an C. XXXVI an. — '^ so ß A. fi his. — ^ J. et uocis
eius. in ßn fehlen die Worte. — ^ so st. strepitum (ß fji). A strepitu.
— ^ so A. ß ft ipsius. — ^ so ßft. A exeunt. — ' caelum wiederholt.
— ^ so fi. ß tonauit. — ^ ß fiA sonitu. — ^^ so fi A. ß inuestigare. —
1^ das u viber ad vom Schreiber. — ^^ so fiA. ß tonauit. — ^ so fi A. ß
percipiens. — ^* so ßuA (st. niui). — ^^ sq ^kr Cod. ß fi pluuiae. —
^8 so ß A. fi potestas. — ^'^ ß fi A omnis hominis. — ^^50 A. ß fi Sig-
natur. — lö ß^as n durch den Punkt cassiert. — ^ ß/uA infirmitatem. —
21 von den Ben. ist ut sciat — suam irrig für Aug. angehörig angesehen
wor^Ien. — ^ so st. introierant. — ^ so /u A ß superueniet. — ^ ß/uA
promptuariis. — ^ so u, ß A ab. — 26 so st glacies {f* A. ß glaties).
— ^ so ß A. fi qualiter illi placuerit, aquam. — '^ so st. frumentum
{nach f ist ein wie 1 aussehender BucTistab ausgewischt), — ^ so ßA
(irrigauitj. fi irrigabit. — ^ A nubes, ßf* nubibus. „In editis deerant
isthaec verba, irrigavit nubes, simus ergo frumentum {die drei letzten
Worte sind Worte Aug.'s): quae MSS. ope restituuntur", Bm. — 3i so
ßA (Disseminauit), fi disseminabit. das i über ds vom Schreiber. —
3"- so ß (mibe) A. fi nubes. — '^ ß circüitü, ^ A circiütum. — ^4 ^^ ßu.
Digitized by
Google
1B98.] DAS BUCH HIOB. 107
terra, siue in misericordia in uentre^^ uoluerit eum^'^. 14. auri-
bus perclpe h^c, lob; sta, et commonere^^ uirtutem^^ domini.
Idi scimus quia deos posuit apera sua, cum faceret lucem de
tenebris. 16. scit^^ differentiam nubium et ingentes lapsus
malorum. 17, tu*^ uero stola est Candida ^^^ quiescent^ terra ^^
ab austro. 18. firmabis cum eo caelos, quia eqaliter** ad uiden-
dum fusi sunt? 19. quare doce meae*^ quid dicamus ei, et
requiesoamus multa dicentes; 20. numquid über aut scriba
adsistit*« mihi, ut ^'^ stans*® hominem tacere*®? 21. omnibus
autem non est uisibile lumen quod refulgit^^ in nubibus, et
Spiritus transiet et mundabit^^ eas. 22. ab aquilone nubis coloris
aurei. in bis est magna gloria est^^ et honor omnipotentis. 23. et
non inueniemus alium similem uirtutis^^ eius. qui iuste iudicat,
non putas exaudire eum? 24. propterea timebunt eum homines,
timebunt quoque eum et sapientes corde.
c. xxxvin/
1. Et 2 postquam^ quieuit Helius* loqui, dixit dominus ad
lob per turbinem^ nubium^: 2. quis est qui caelat me consilium,
continens sermones*^ in corde, et me putat^ latere^? 3. accin-
A operandum. — ^ fi^Ä tribii. — ^ ß /i A inueniri. — ^'^ ßf^A eam.
— ^ 80 ßju. A commouere. — ^ so ß (uirtute) A. /u uirtute. — ^ so
ßA. fi scis. — *^ 80 st tua (ß^A). — ^"^ ß^A ualida. — ^ im Cod.
quiescent §terra geschrieben. — ^ so ß (quia aequaliter). fiA qui
aequaliter {das a von aequaliter vielleicht zu qui gehörig: quia equaliter).
das V über qa vom Schreiber. — ^ so st. me (ßA). /u nos. — ^ so ß
(assistit) f4. A adsistis. — ^'^ so A. ßfi aut. — ^ so A. ß instans, /<
hie stans. — ^^ ß fi A faciam hominem tacere. — ^ /uA refulget, ß
fulget. — 51 so ß. A transit, et mundabit, u transiens emundabit. —
^ ß fi A ia hia est magna gloria (est im Cod. wiederholt). — ^ ßfiA
uirtuti.
1 Im Cod. trägt C. XXXVIII die Ueberschrift: XVIII. dfts ad iob (roth).
Sie steht in einer Zeile mit den letzten Worten von C. XXXVII. —
2 E gross, schwarz, mit rothen Punkten umgeben. — ^ so ß fi. A postea-
quam. — ^ ß Heliud, ^ heliud. — ^ so ßA. fi turbine. — ^ ß/u nubis.
— ' „Sic MSS. juxta LXX. At editi, qui celat meum consilium, con-
iemnens sermones etc.", Ben. — ^ so ßA.ft putat me. — ^ so ß fi. A
dare. Aug.''s Auslegung von V. 2 scheint doch latere üorauszuseizcn. —
Digitized by
Google
108 C. P. CA8PABI. DAS BUCH HIOB. [No. 4. 1893.]
gere^^ tamquam oir lumbum tuum, interrogabo te, tu aatem responde
mihi. 4. ubi^^ eras^ cum fandarem terram? indeca mihi, si nosti
scientiam. 5. quis posuit mensura ^^ eius ^% si nosti? aut quis
indaxit ^* super eam funiculum? 6. aut super quo ^^ circuli eius
fixi^^ sunt? quis est autem qui misit lapidem angularem super eam^*^?
7. quando facte *® sunt super eam sidera i^, laudauerunt me uoce
magna om^^ angeli mei. 8. conclusi portas^i mare, cum fremerit
in 22 utero matres*^ uolens procredi. 9. circumposui illi nubem
operimentum, et nebula obuului illud; 10. et posui Uli terminos,
inponens claustra et portas, 11. et dixi: hucusque uenies et non
transibis, sed in temetipso comminuentur fluctus tui. 12. aut
numquid decum lucem constitui matutinam, aut cognoui^^ lucifer
ordinem suam^»? 13. adprehendere ^^ pinnas^^ terrae, excutere^»
impios ex ea. 14. et tu sumens terr§ lutum figurasti animal et
famosüm^ö eum posuisti^® super terram? 15. et abstulisti ab
impiis lucem, aut brachium superborum comminuisti? 16. aut
uenisti ad fon
lö so fiA.fi accinge. — ^^ nach mihi kein Punkt, aber ubi in einer
neuen Zeile und mit einem grossen u. — ^^ fift Ä mensuras. — ^^ so /uÄ.
in ß fehlt eius. — i* ß f^ ^ quis est qui induxit. — ^^ so ßA, ft quod. —
lö so ß A, ft fusi. — ^"^ so A, in ßft fehlt super eam. — ^^ so st. facta
{ßfiA). — 19 st super eam sidera haben ßu simul sidera, und hat A
sidera simul. — '^ so st^ omnes. de/ii' Schreiber hat vergessen " iiber m zu
setzen. — -^ ß/uA portis. — 22 gg ß u, -4. ex. -^ '^^ ß fi A matris suae.
— ^ so st cognouit {ß ft A). — 25 gQ gf suum (ßfiA),— ^ so ßA
(apprehendere). fc apprehende. — 27 gQ ß^ j^ pennas. — ^^ so ßA. fi
excute. — 29 gic (m doppelt ausgedrückt). — ^ so A, ßfi fecisti.
S"^) I ^ ' Trykt 14 April 1894.
Digitized by
Google
Digitized by VjOOQIC
Digitized by
Google
rc 101 128
n^3?24599
Digitized by
Google
•vrö-*
B -St -*•
?•'(■
^^- ,
Oc;.^'
-^♦''.ri:>'^-
^> %
w . ^
■Ä«
^•